Bản hành khúc trăm năm

Từ “tọa độ lửa” đến hương vị hòa bình

Ngồi trong một quán nhỏ ở thị trấn Khe Sanh (cũ), nhấp ngụm cà phê nóng hổi tỏa hương sực nức, nhìn ra xa là tượng đài chiến thắng uy nghi, ta chợt nhận ra một phép màu. Nơi cách đây hơn nửa thế kỷ là vùng khói lửa bom cày đạn xới, nay đã thực sự bình yên với tiếng chim ríu rít đón bình minh trên những dải mây trắng quấn quýt núi rừng đại ngàn Trường Sơn.

Lịch sử cà phê Khe Sanh là một chương đặc biệt trong cuốn biên niên sử của vùng đất Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane-người từng mô tả hơn 36.000 loài thực vật cho Bảo tàng lịch sử tự nhiên quốc gia Paris đã đặt những hạt giống đầu tiên xuống vùng đất đỏ bazan này vào năm 1926.

Từ những gốc Typica, Boubou thuở sơ khai, trải qua dâu bể của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cây cà phê đã cùng người dân Khe Sanh đi qua những mùa nắng cháy và bão đạn để hồi sinh và khẳng định thương hiệu của mình trên thế giới.

Du khách trải nghiệm tour du lịch Cà phê Khe Sanh - Ảnh: khe sanh coffee tour cung cấp

Nếu trận chiến Đường 9-Khe Sanh năm 1968 từng khiến cả thế giới nín thở, thì hôm nay, màu xanh ngút ngàn của những cánh đồng Arabica tại Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi... lại khiến người ta phải trầm trồ về một sự hồi sinh kỳ diệu. Cà phê Khe Sanh giờ đây không còn là sản vật của những đồn điền cũ, mà là "hương vị hòa bình"-thứ hương thơm được chưng cất từ đất mẹ và ý chí vươn lên của người dân nơi đây.

Hơn cả một thức uống, mỗi tách cà phê Khe Sanh là một câu chuyện kể. Trong từng giọt đắng sánh, có cả giọt mồ hôi mặn của những người Vân Kiều, Pa Kô, có cả niềm tin lặng thầm của những người đi kinh tế mới đã xem cây cà phê như một phần máu thịt, như danh dự của quê hương.

Đất Quảng Trị không dễ chiều lòng người. Với “đặc sản” là nắng cháy da với những đợt gió Lào hun hút và những cơn mưa dầm dề tưởng chừng chỉ nuôi dưỡng sự khô cằn. Thế nhưng, trên những triền đồi của Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Liên... cây cà phê vẫn lặng lẽ cắm rễ sâu, chắt chiu nhựa sống từ lòng đất mẹ để kết tinh thành những trái chín đỏ mọng.

Cà phê Khe Sanh mang trong mình một cấu trúc hương vị độc đáo nhờ "lợi thế vi mô” đặc biệt. Về lý thuyết, giống Arabica thường chỉ ưa độ cao trên 1.000m. Tuy nhiên, tại "thủ phủ" Hướng Phùng (độ cao 500-900m), cây cà phê vẫn cho chất lượng thượng hạng nhờ địa hình lòng chảo và biên độ nhiệt ngày-đêm chênh lệch tới 7-9OC.

Nếu Arabica Khe Sanh chinh phục người yêu cà phê thế giới bằng vị chua thanh thoát, thoảng nốt hương trái cây và hậu ngọt dịu dàng, thì Robusta nơi đây lại đậm đà, mạnh mẽ như bản tính kiên cường của người dân địa phương.

Vị thế mới của những hạt mầm bị lãng quên

Sức sống của cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ gói gọn trong sự thanh tao của dòng Arabica, mà còn được làm nên bởi sự kiêu hãnh của những dòng hạt vốn từng bị lãng quên. Trong số đó, cà phê Mít (Liberica) nổi lên như một “báu vật” độc đáo của vùng cao Hướng Hóa. Đây là loại cà phê hiếm và đắt đỏ bởi đặc tính khó canh tác và sản lượng khiêm tốn, nhưng lại mang trong mình phong vị đậm chất núi rừng Trường Sơn.

Những cái tên như Madam Hương, Pun Coffee... đã không ngần ngại dấn thân vào con đường "đặc sản hóa" dòng hạt này, đưa cà phê Mít chinh phục những giải thưởng vàng tại đấu trường Đông Nam Á, chứng minh rằng mỗi hạt mầm từ đất đỏ bazan đều mang trong mình tiềm năng vô hạn.

Sát cánh cùng khát vọng chinh phục những người yêu cà phê khó tính là vai trò "đầu tàu" của các hợp tác xã kiểu mới, tiêu biểu như Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh dưới sự dẫn dắt của bà Nguyễn Thị Hằng. Không còn là những hộ sản xuất đơn lẻ, hơn 100 hộ đồng bào dân tộc thiểu số Vân Kiều, Pa Kô đã được gắn kết trong một chuỗi giá trị nhân văn, nơi tri thức nông nghiệp hiện đại hòa quyện cùng bản sắc bản địa.

Chính sự tâm huyết ấy của những người yêu Quảng Trị đã giúp cà phê Khe Sanh thoát khỏi cảnh "rớt giá" bấp bênh của lối canh tác cũ, tự tin bước ra thế giới với tâm thế của một dòng sản phẩm cà phê đặc sản, góp phần viết tiếp chương mới đầy rạng rỡ cho thương hiệu cà phê quê nhà.

100 năm-Điểm hẹn của ký ức và tương lai

Năm 2026, tròn 100 năm kể từ ngày Poilane bén duyên với vùng đất này, UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành kế hoạch tổ chức chuỗi hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh”. Đây không chỉ là một hoạt động xúc tiến thương mại đơn thuần, mà là một không gian văn hóa-nghệ thuật đặc sắc, góp phần lan tỏa hương cà phê Khe Sanh bay xa.

Điểm nhấn của sự kiện là chương trình chính luận nghệ thuật với chủ đề đầy nhân văn: “Cà phê Hòa bình-Make coffee, not war”. Giữa lòng Khe Sanh vào đêm 24/10/2026, âm nhạc và ánh sáng sẽ tái hiện hành trình 100 năm của hạt cà phê-từ lúc vượt đại dương đến khi bám rễ sâu vào tâm hồn người Quảng Trị.

Trong khuôn khổ sự kiện, du khách sẽ được đắm mình vào không gian triển lãm “Ký ức 100 năm Cà phê Khe Sanh”, nơi những thước phim tư liệu quý giá và các hiện vật lịch sử được trình chiếu. Đặc biệt, sự góp mặt của các địa phương trồng cà phê tại nước bạn Lào sẽ tạo nên một sự giao thoa văn hóa thú vị trên trục Hành lang kinh tế Đông-Tây.

Hành trình một thế kỷ của cà phê Khe Sanh đang bước sang một trang mới với những dự án "chuyển đổi số" và "phát triển bền vững". Không dừng lại ở các sản phẩm OCOP 5 sao, cà phê Khe Sanh hôm nay đang tự tin tiến ra thế giới bằng mã số vùng trồng, bản đồ số và những quy trình canh tác nghiêm ngặt của Liên minh châu Âu (EUDR).

Bên cạnh đó, xu hướng du lịch trải nghiệm cho phép du khách được tự tay thu hái, rang xay cà phê giữa đại ngàn đang mở ra một chương mới cho sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số. Đó là sự giao thoa hoàn hảo giữa kinh tế và văn hóa, giữa bảo tồn và phát triển.

Một thế kỷ đã trôi qua, hương cà phê Khe Sanh vẫn dịu dàng lan tỏa như minh chứng sống động nhất: Từ nỗi đau chiến tranh, sự sống đã nảy mầm và nở ra hương vị của hòa bình. Cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ là “cây thoát nghèo” cho đồng bào dân tộc thiểu số, mà còn là "linh hồn" của đất Quảng Trị. Một trăm năm đã trôi qua, từ tro tàn chiến tranh, hương vị hòa bình đã thực sự nảy mầm. Đó là thứ hương vị biết kể chuyện, một câu chuyện đầy tự hào về sự bền bỉ của con người và sự hồi sinh diệu kỳ của đất đai.

Hãy đến với Khe Sanh, để cùng nhấp một ngụm cà phê nóng, nghe gió đại ngàn kể chuyện trăm năm, để thấy một vùng đất từng khét mùi bom đạn đã thực sự hồi sinh, nồng nàn và say đắm lòng người trong sắc xanh của hòa bình.