Bản quyền nhiếp ảnh thời công nghệ số

Sự mập mờ trên không gian mạng và "bẫy" công nghệ AI

Kỷ nguyên số giúp tác phẩm nhiếp ảnh tiếp cận công chúng nhanh chóng, nhưng cũng biến môi trường mạng thành nơi diễn ra vô số hành vi xâm phạm quyền tác giả. Phổ biến nhất là việc tự ý sử dụng hình ảnh không qua xin phép, tùy tiện cắt bỏ watermark (hình mờ thể hiện dưới dạng văn bản, hình ảnh, logo, khẩu hiệu); hoặc xóa tên tác giả, ghi chú chung chung là "Ảnh tư liệu"...

Theo ông Trần Nhân Quyền, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm, trong lĩnh vực nhiếp ảnh, hình thức xâm phạm bản quyền diễn ra rất đa dạng và môi trường mạng xã hội là nơi xuất hiện vi phạm nhiều nhất. "Người khai thác vô tư chia sẻ, đăng tải lại tác phẩm do thiếu ý thức tôn trọng pháp luật và quyền tác giả. Mặt khác, vì nghệ sĩ luôn mong muốn quảng bá hình ảnh rộng rãi nên việc họ tự theo dõi hay tự bảo vệ tác phẩm trên không gian mạng là điều vô cùng khó khăn".

Hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực nhiếp ảnh diễn ra rất đa dạng và phổ biến trên môi trường mạng xã hội. Ảnh minh họa: ChatGPT

Bên cạnh các vi phạm truyền thống, sự xuất hiện của AI tạo sinh đang đặt nhiếp ảnh vào "cuộc chiến" mới. AI có thể quét hàng triệu bức ảnh thực tế để làm dữ liệu "tế bào gốc", từ đó cấy ghép, biến đổi thành một tác phẩm mới hoặc tạo ra video chuyển động mà không hề trả phí hay có sự đồng ý của tác giả gốc.

Từ thực tế sáng tác, NSNA Chu Chí Thành khẳng định: "Việc sử dụng ảnh mà cắt bỏ tên tác giả hoặc ghi chú chung chung là hành vi xâm phạm bản quyền rõ ràng. Tên tuổi và xuất xứ của bức ảnh không đơn thuần là thông tin cá nhân, mà là bằng chứng lịch sử quan trọng khẳng định tính chân thực của tác phẩm. Khi bức ảnh bị gọt đẽo thông tin hay bị sao chép mập mờ, giá trị lịch sử lẫn trách nhiệm nghề nghiệp của nghệ sĩ đều bị tổn hại nghiêm trọng".

Tạo căn cứ pháp lý minh bạch

Nhằm giải quyết triệt để nạn xâm phạm bản quyền tác phẩm và biến nhiếp ảnh thành nguồn tài sản kinh tế bền vững, ông Trần Nhân Quyền kiến nghị, cơ quan quản lý nhà nước cần sớm ban hành các văn bản pháp luật chi tiết hơn, chặt chẽ hơn, làm chỗ dựa cho nghệ sĩ.

"Đặc biệt trước làn sóng AI, pháp luật cần quy định cụ thể định lượng vi phạm, chẳng hạn như sử dụng từ bao nhiêu phần trăm tỷ lệ hình ảnh gốc trở lên mà không xin phép thì bị coi là vi phạm bản quyền, nhằm tạo căn cứ pháp lý minh bạch để xử lý. Bên cạnh đó, pháp luật cần tiếp tục được hoàn thiện với những tiêu chí cụ thể để nhận diện mức độ sử dụng, tái tạo hình ảnh gốc; đồng thời cần có sự tham gia của các hội đồng chuyên môn và chuyên gia am hiểu cả nhiếp ảnh lẫn công nghệ để thẩm định những trường hợp tranh chấp".

Nhấn mạnh vào ý thức tự trọng trong sáng tác, NSNA Chu Chí Thành cho rằng cốt lõi vẫn nằm ở đạo đức nghề nghiệp: mọi sự mập mờ giữa ảnh chụp thực tế và ảnh do AI tạo sinh đều không thể qua mắt được các công cụ thẩm định hiện đại. Người sáng tạo cần trung thực công khai nguồn gốc tác phẩm. Nếu dựa trên tác phẩm của đồng nghiệp để phát triển ý tưởng mới, nghệ sĩ bắt buộc phải xin phép và ghi nhận công khai. Sự tôn trọng lẫn nhau giữa các nghệ sĩ mới tạo nên một môi trường nghệ thuật lành mạnh.

Tác phẩm "Hai người lính" của NSNA Chu Chí Thành từng được nghệ sĩ hội họa xin phép chuyển thể thành tranh. Ảnh: Chu Chí Thành

NSNA Chu Chí Thành dẫn thực tế, có nghệ sĩ hội họa từng chuyển thể các bức ảnh báo chí của ông thành tranh và đều có sự trao đổi, xin phép chu đáo. “Sự phối hợp ăn ý giữa các lĩnh vực nghệ thuật không chỉ lan tỏa giá trị tác phẩm mà còn thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau giữa các đồng nghiệp”.

Vì vậy, theo NSNA Chu Chí Thành, để hỗ trợ hội viên bảo vệ tác phẩm và khai thác hiệu quả giá trị kinh tế từ bản quyền, Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam cần tập trung vào các định hướng chiến lược. Trong đó, chú trọng tăng cường vai trò bảo hộ pháp lý bằng cách phối hợp chặt chẽ với Cục Bản quyền tác giả để tư vấn, hỗ trợ hội viên đăng ký quyền tác giả; đồng thời là cầu nối pháp lý can thiệp, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho nghệ sĩ khi xảy ra tranh chấp…

Trước các kiến nghị của hội viên, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam Hồ Sỹ Minh cho biết, một trong những nhiệm vụ trọng điểm, đột phá được Đại hội Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam lần thứ X, nhiệm kỳ 2026 - 2031 đặt ra là nghiên cứu xây dựng hệ thống quản trị và bảo vệ bản quyền nhiếp ảnh trên nền tảng số, ứng dụng công nghệ nhận diện hình ảnh, mã định danh, dấu thời gian điện tử và các giải pháp phù hợp để phát hiện, lưu trữ bằng chứng và xử lý hành vi sử dụng tác phẩm không được phép.

"Đồng thời, nghiên cứu cơ chế đại diện tập thể quyền tác giả trên cơ sở tự nguyện của hội viên; từng bước hình thành hệ thống cấp phép, đàm phán và thu phí sử dụng tác phẩm, bảo đảm công khai, minh bạch và phân chia hợp lý nguồn thu cho tác giả. Qua đó, chuyển bản quyền từ một vấn đề chủ yếu mang tính bảo vệ sang một nguồn lực góp phần tạo giá trị kinh tế bền vững cho nghệ sĩ nhiếp ảnh”, ông Hồ Sỹ Minh thông tin thêm.

Bảo vệ bản quyền nhiếp ảnh trong kỷ nguyên số không chỉ là việc giữ gìn uy tín cá nhân của người cầm máy, mà còn là mắt xích cốt lõi để xây dựng nền công nghiệp văn hóa minh bạch, chuyên nghiệp và hội nhập, đúng với tinh thần Nghị quyết số: 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.