Bảng tiêu chí chấm thi môn Ngữ văn mới Rubric được áp dụng như thế nào?

Hiểu một cách đơn giản, Rubric là bảng mô tả các tiêu chí chấm điểm cụ thể, trong đó mỗi tiêu chí được chia thành nhiều mức độ đạt được. Thay vì chỉ xác định bài làm có đáp ứng yêu cầu hay không, Rubric cho biết thí sinh đáp ứng yêu cầu ấy ở mức nào: Chưa đạt, gần đạt yêu cầu, đạt yêu cầu, vượt yêu cầu… Nhờ đó, người chấm có căn cứ rõ ràng hơn khi đánh giá, còn người học cũng hiểu cụ thể mình cần cải thiện điều gì.

Thực tế, trong quá trình học theo Chương trình GDPT 2018, học sinh đã không còn xa lạ với các công cụ đánh giá như bảng kiểm. Nhiều sách giáo khoa hiện hành sử dụng bảng kiểm để giúp học sinh tự rà soát bài viết hoặc phần trình bày của mình: Đã xác định đúng vấn đề chưa, có đủ bố cục chưa, có sử dụng lí lẽ và dẫn chứng chưa, diễn đạt có rõ ràng không. Tuy nhiên, bảng kiểm chủ yếu cho biết một tiêu chí đã “có” hay “chưa có”, “đạt” hay “chưa đạt”, chứ chưa mô tả sâu mức độ đạt được của từng tiêu chí.

Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Ảnh: Ngọc Thuận.

Từ bảng kiểm đến Rubric là một bước phát triển quan trọng trong đánh giá năng lực. Nếu bảng kiểm giống như danh sách các yêu cầu cần có, thang đo cho biết mức độ đạt được bằng điểm số hoặc mức xếp loại, thì Rubric kết hợp cả hai yếu tố: Vừa nêu tiêu chí đánh giá, vừa mô tả cụ thể biểu hiện của từng mức điểm.

Chẳng hạn, với tiêu chí “xác định vấn đề nghị luận”, bài làm chưa đạt có thể là bài không xác định được vấn đề hoặc xác định sai; mức đạt yêu cầu là xác định đúng vấn đề nhưng còn đơn giản; mức tốt là xác định chính xác, rõ ràng, có khả năng định hướng tốt cho toàn bộ bài viết.

Với môn Ngữ văn, sự thay đổi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bài thi tự luận thường cho phép thí sinh triển khai vấn đề theo nhiều hướng khác nhau, từ cách lựa chọn luận điểm, tổ chức lập luận đến cách diễn đạt và thể hiện quan điểm cá nhân. Vì vậy, nếu không có hệ thống tiêu chí đủ rõ, kết quả bài thi dễ bị ảnh hưởng bởi cảm nhận chủ quan hoặc thói quen chấm bài của từng giám khảo.

Bộ GD&ĐT sẽ công bố kết quả thi tốt nghiệp THPT năm 2026 vào lúc 8h ngày 1/7. Ảnh: Ngọc Thuận.

Trong đề thi môn Ngữ văn của kì thi tốt nghiệp THPT năm 2026, câu nghị luận xã hội về phát minh công nghệ, với câu hỏi “Làm thế nào để có những 'Steve Jobs Việt Nam'?” là một ví dụ tiêu biểu. Sau buổi thi, câu hỏi này tạo ra nhiều ý kiến khác nhau vì thí sinh có thể tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ. Chính sự rộng mở ấy cho thấy sự cần thiết của một cách chấm chú trọng vào năng lực lập luận, thay vì chỉ tìm kiếm những ý trả lời trùng khớp với đáp án mẫu.

Các tiêu chí có thể bao gồm: Khả năng xác định vấn đề nghị luận, xây dựng bố cục hợp lý, phát triển luận điểm, sử dụng lí lẽ và dẫn chứng, diễn đạt bằng ngôn ngữ phù hợp, cũng như thể hiện quan điểm riêng một cách thuyết phục.

Trong đó, năng lực lập luận giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là yếu tố cho thấy thí sinh có thật sự hiểu vấn đề và biết bảo vệ quan điểm của mình hay không.

Ảnh: Ngọc Thuận.

Điểm đáng chú ý là cách chấm này có thể tạo thêm “không gian an toàn” cho những bài viết có hướng tiếp cận khác biệt. Một thí sinh không nhất thiết phải viết giống đáp án mẫu mới được đánh giá cao.

Nếu bài làm xác định đúng vấn đề, lập luận chặt chẽ, dẫn chứng phù hợp và diễn đạt sáng rõ, bài viết vẫn có cơ sở để đạt điểm tốt. Đây cũng là hướng đánh giá phù hợp với tinh thần đổi mới giáo dục: Khuyến khích học sinh học hiểu, biết suy nghĩ độc lập, thay vì chỉ học thuộc văn mẫu.

Ngoài ra, với môn Ngữ văn, việc lượng hóa năng lực cảm thụ, sáng tạo và diễn đạt cũng cần được thực hiện cẩn trọng để tránh biến bài văn thành một phép cộng cơ học các tiêu chí.

Ảnh: Cẩm Nhung.

Có thể nói, chấm thi môn Ngữ văn bằng Rubric là bước chuyển đáng chú ý trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, phù hợp với định hướng đổi mới kiểm tra, đánh giá đúng năng lực học sinh theo Chương trình GDPT 2018. Nếu được triển khai hiệu quả, phương pháp này không chỉ giúp việc chấm điểm trở nên rõ ràng và thuyết phục hơn, mà còn góp phần thay đổi cách dạy và học Ngữ văn trong nhà trường.