Góc nhìn văn hóa: Khi một đề thi Văn trở thành tranh luận xã hội

Chỉ một câu hỏi ngắn gọn nhưng đã tạo ra nhiều luồng ý kiến trái chiều, từ sự đồng tình với tinh thần đổi mới cho đến những băn khoăn về tính công bằng và mức độ phù hợp đối với học sinh ở các vùng miền khác nhau.

Tuy nhiên, nhìn rộng hơn, những tranh luận ấy không đơn thuần xoay quanh một nhân vật công nghệ nổi tiếng hay một đề thi cụ thể. Đằng sau đó là câu chuyện lớn hơn về sự chuyển dịch trong triết lý giáo dục, về cách xã hội nhìn nhận tri thức, sáng tạo và vai trò của nhà trường trong việc chuẩn bị cho thế hệ trẻ bước vào một thế giới đang thay đổi từng ngày.

Ảnh minh họa. Nguồn: Internet.

Từ “Steve Jobs Việt Nam” đến khát vọng đổi mới của giáo dục

Trong nhiều năm, môn Ngữ văn thường gắn với những tranh luận về văn mẫu, học thuộc lòng và những khuôn khổ có sẵn. Chính vì vậy, việc đề thi năm nay lựa chọn một vấn đề mang tính thời sự, liên quan đến khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tạo nên sự khác biệt đáng kể.

Điều đáng chú ý là Bộ Giáo dục và Đào tạo sau đó khẳng định “Steve Jobs Việt Nam” chỉ là một phép ẩn dụ. Đề bài không yêu cầu học sinh trình bày tiểu sử của Steve Jobs, cũng không bắt buộc phải hiểu sâu về Apple hay lịch sử công nghệ thế giới. Điều cốt lõi mà đề thi hướng tới là đặt ra câu hỏi: Việt Nam cần làm gì để xuất hiện những con người có khả năng sáng tạo, tạo ra những đột phá và đóng góp lớn cho sự phát triển của đất nước?

Thí sinh tại TPHCM tham gia kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026. Ảnh: Internet.

Ở góc độ văn hóa, đây là một câu hỏi mang nhiều ý nghĩa hơn là một bài tập làm văn thông thường. Nó phản ánh khát vọng phát triển của xã hội Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi số, khi khoa học công nghệ đang trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế. Việc đưa những biểu tượng toàn cầu như Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk vào đề thi cho thấy giáo dục không còn muốn học sinh chỉ nhìn thế giới qua lăng kính sách giáo khoa mà cần kết nối với những vấn đề đang diễn ra trong đời sống đương đại.

Thực tế, văn hóa Việt Nam từ lâu luôn đề cao tinh thần hiếu học và ý chí vươn lên. Từ các bậc hiền tài thời phong kiến đến những nhà khoa học, doanh nhân của thời hiện đại, khát vọng tạo dựng những con người xuất sắc luôn là một phần của hành trình phát triển dân tộc. Vì thế, nếu hiểu đúng bản chất, “Steve Jobs Việt Nam” không phải là lời kêu gọi sao chép một hình mẫu nước ngoài mà là cách đặt vấn đề về việc xây dựng những con người Việt Nam có năng lực sáng tạo ngang tầm thế giới.

Tuy nhiên, những băn khoăn của giáo viên và phụ huynh cũng không phải không có cơ sở. Một bộ phận học sinh, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa hoặc ít có điều kiện tiếp cận thông tin quốc tế, có thể không hiểu rõ các nhân vật được nêu trong ngữ liệu. Khi đó, khả năng triển khai bài viết một cách sâu sắc sẽ bị hạn chế.

Điều này đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: một đề thi mở cần mở đến đâu để vừa khuyến khích tư duy độc lập, vừa bảo đảm cơ hội công bằng cho mọi đối tượng học sinh? Đây có lẽ là bài toán không chỉ của kỳ thi năm nay mà còn của toàn bộ quá trình đổi mới giáo dục trong tương lai.

Những tranh luận cần thiết cho một nền giáo dục đang chuyển động

Nếu nhìn vào toàn bộ kỳ thi THPT năm 2026, có thể thấy môn Ngữ văn không phải trường hợp cá biệt. Ở môn Toán, các bài toán gắn với trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo hay tối ưu hóa kinh tế xuất hiện nhiều hơn. Ở môn Tiếng Anh, năng lực đọc hiểu và suy luận được đề cao thay vì chỉ kiểm tra ngữ pháp đơn thuần. Tất cả đều cho thấy một xu hướng chung: giảm học thuộc, tăng vận dụng và đánh giá năng lực thực tiễn.

Đây là sự thay đổi mang tính văn hóa giáo dục rất đáng chú ý.

Trong nhiều thập niên, việc học ở Việt Nam thường được đánh giá thông qua khả năng ghi nhớ kiến thức. Học sinh học thuộc văn mẫu để làm văn, ghi nhớ công thức để giải toán, ghi nhớ cấu trúc để làm bài ngoại ngữ. Cách tiếp cận này từng phù hợp trong bối cảnh xã hội coi tri thức là nguồn lực khan hiếm.

Nhưng trong thời đại số, khi kiến thức có thể được tìm thấy chỉ bằng vài cú nhấp chuột, năng lực quan trọng hơn lại là khả năng tư duy, phân tích, phản biện và sáng tạo. Một nền giáo dục hiện đại không chỉ đào tạo những người biết câu trả lời, mà phải đào tạo những người biết đặt câu hỏi.

Chính vì vậy, những tranh luận quanh đề thi Ngữ văn 2026 có thể được xem là dấu hiệu của một quá trình chuyển đổi. Khi đề thi mở hơn, chắc chắn sẽ xuất hiện nhiều cách hiểu khác nhau. Khi học sinh được quyền phản biện, giáo viên cũng phải thay đổi cách dạy. Khi đáp án không còn chỉ có một hướng duy nhất, việc chấm thi cũng phải linh hoạt hơn.

Ở khía cạnh tích cực, điều này giúp môn Ngữ văn trở lại đúng bản chất của nó: một môn học về con người, tư duy và cảm xúc. Văn chương vốn không phải là nơi tìm kiếm những đáp án tuyệt đối. Giá trị của môn Văn nằm ở khả năng giúp người học nhìn nhận cuộc sống từ nhiều góc độ khác nhau và hình thành chính kiến riêng.

Dẫu vậy, quá trình đổi mới cũng cần được thực hiện thận trọng. Một đề thi quốc gia không chỉ là công cụ đánh giá mà còn gửi đi những thông điệp giáo dục. Nếu lựa chọn những hình tượng quá xa lạ với trải nghiệm của học sinh, đề thi có thể vô tình tạo ra khoảng cách thay vì truyền cảm hứng. Việc cân bằng giữa tính hiện đại, tính Hội nhập và sự gần gũi với đời sống người học vì thế là yêu cầu rất quan trọng.

Nhìn từ góc độ văn hóa, điều đáng giá nhất mà đề thi Ngữ văn năm 2026 mang lại có lẽ không nằm ở việc học sinh viết được bao nhiêu ý hay về Steve Jobs. Giá trị lớn hơn là nó đã khơi lên một cuộc đối thoại xã hội về giáo dục, về sáng tạo, về khát vọng phát triển đất nước và về hình mẫu công dân mà chúng ta muốn xây dựng trong tương lai.

Một kỳ thi có thể kết thúc sau vài ngày, nhưng những câu hỏi mà nó đặt ra cho xã hội có thể còn kéo dài rất lâu. Và có lẽ đó cũng chính là dấu hiệu cho thấy giáo dục đang thực sự bước vào một giai đoạn đổi mới sâu sắc: từ việc truyền thụ kiến thức sang nuôi dưỡng năng lực, từ việc tìm kiếm đáp án đúng sang khuyến khích những cách nghĩ mới. Những tranh luận quanh đề thi Ngữ văn 2026 vì thế không phải là điều đáng lo ngại, mà là biểu hiện tự nhiên của một nền giáo dục đang chuyển động để thích ứng với thời đại.

V.X.B