Bảo đảm an ninh nguồn nước xuyên biên giới

Lũ từ thượng nguồn gây ngập trên diện rộng ở Bắc Ninh.

Tài nguyên nước xuyên biên giới có ý nghĩa chiến lược trong mọi mặt đời sống xã hội, an ninh quốc phòng của các quốc gia liên quan. Nước ta, với nhiều con sông bắt nguồn từ các quốc gia có chung đường biên giới, luôn tuân thủ nguyên tắc tăng cường hợp tác, tôn trọng chủ quyền và thông lệ quốc tế về quản lý, hợp tác khai thác, chia sẻ thông tin và bảo vệ tài nguyên nước xuyên biên giới.

Thực tiễn cho thấy, nhiều thảm họa thiên tai ở nước ta có liên quan các con sông xuyên biên giới như: Trận lũ tháng 8/1971 làm vỡ đê sông Hồng được nhận định là lớn nhất trong vòng 250 năm ở miền bắc, là một trong các trận lụt lớn nhất thế kỷ 20 trên thế giới; trận lũ ở miền trung năm 2011 do bão và áp lực nước các sông từ Lào đổ về làm hư hại hàng trăm nghìn căn nhà, tàn phá hàng chục nghìn héc-ta hoa màu; ở miền nam, từ năm 2023, cảnh báo hạn mặn do lượng nước từ sông Mekong xuống thấp đã được các cơ quan chức năng nước ta đưa ra.

Đối với quốc tế, trận lũ kinh hoàng tại Nepal vừa qua gây ra những thiệt hại rất lớn về người và tài sản cho người dân hai quốc gia có chung dòng sông là Nepal và Trung Quốc cũng cho thấy, cần thêm những nỗ lực cảnh báo sớm và chia sẻ thông tin nguồn nước giữa các quốc gia chung dòng sông nhằm hạn chế tác hại của rủi ro thiên tai.

Đối với các dòng sông xuyên biên giới, sự khác nhau trong quan điểm, hành động khai thác, quản lý, bảo vệ nguồn nước giữa các quốc gia luôn là vấn đề cốt lõi. Trong đó, chịu tác động lớn nhất sẽ là các quốc gia ở khu vực hạ lưu.

Hàng chục năm qua, ảnh hưởng của việc ngăn dòng làm thủy điện từ các quốc gia thượng nguồn khiến nhiều con sông lớn tại Việt Nam như sông Đà, sông Hồng bị giảm lưu lượng; khu vực Đồng bằng sông Cửu Long bị bồi lấp và có nguy cơ bị xâm nhập mặn… Về lâu dài, những hệ lụy này sẽ tác động tiêu cực đến môi trường, sinh quyển của bề mặt trái đất nếu không được kiểm soát tốt.

Quy định quốc tế nêu rõ, nước trong lưu vực sông liên quốc gia là tài sản chung, các quốc gia liên quan không thể tự ý sử dụng mà không quan tâm đến ảnh hưởng đối với quốc gia khác.

Những chia sẻ về hiện trạng sử dụng, số liệu khí tượng thủy văn trên lưu vực liên quốc gia rất quan trọng. Việc minh bạch, công bằng hiện trạng theo thông lệ quốc tế là yếu tố quan trọng để khai thác, sử dụng, bảo vệ nguồn tài nguyên nước liên quốc gia hiện nay. Nguyên tắc, thông lệ quốc tế cũng chỉ rõ các quốc gia liên quan sử dụng nguồn tài nguyên chung cần xem xét tới ảnh hưởng đối với quốc gia khác, đồng thời phải phối hợp tìm kiếm phương án phù hợp. Xung đột quyền lợi sẽ xuất hiện nếu các quốc gia không thực hiện nguyên tắc.

Trên thế giới, với khoảng 261 lưu vực sông, hồ, hơn 300 hệ thống tầng chứa nước (gần nửa diện tích trái đất, 80% lượng nước sông toàn cầu) và 40% dân số trái đất sinh sống tại các lưu vực sông liên quốc gia, việc sử dụng nguồn tài nguyên chung này được đặc biệt coi trọng.

Theo Thạc sĩ Văn Thị Hằng, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, môi trường và biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thông tin là yếu tố quyết định để thúc đẩy quản lý nguồn nước xuyên biên giới. Việc chia sẻ thông tin giúp các nước xây dựng và đồng thuận phương án đủ cơ sở cho hợp tác quản lý. Các thông tin liên quan gồm số liệu thủy văn, môi trường và kinh tế-xã hội; kịch bản phát triển, tính bền vững về sinh kế và môi trường; khung thể chế và các ưu đãi; các giá trị kinh tế, sinh thái và xã hội của tài nguyên nước...

Giải quyết những vấn đề từ việc khai thác, sử dụng tài nguyên nước xuyên biên giới luôn là thách thức, đòi hỏi phải có sự cam kết mạnh mẽ giữa các chính phủ và các bên liên quan trên cơ sở tuân thủ luật pháp quốc tế. Việt Nam và các quốc gia liên quan hiện đang áp dụng những bộ quy tắc quốc tế và các hiệp định song phương, đa phương của Chính phủ với các quốc gia liên quan trong việc sử dụng chung nguồn tài nguyên nước trên thế giới, góp phần mang lại hòa bình, ổn định và cùng phát triển.

Tiến sĩ Bùi Du Dương, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng: Vấn đề tài nguyên nước xuyên biên giới đang ngày càng trở nên cấp bách. Thiên tai nước là chuỗi rủi ro từ những biến động thượng nguồn, địa hình gây ra lũ quét, ngập lụt, làm ảnh hưởng nghiêm trọng hạ tầng, đời sống dân cư và suy giảm an ninh nguồn nước trong khu vực. Vì vậy, cần quản lý đồng thời rủi ro dòng chảy và rủi ro nội tại do biến đổi khí hậu bằng cơ sở dữ liệu, thông tin thượng nguồn và cảnh báo sớm tin cậy. Sự đồng thuận, chia sẻ thông tin dựa trên nguyên tắc bình đẳng, cùng có lợi và tôn trọng chủ quyền, lợi ích là cốt lõi bảo đảm cho phát triển bền vững.

“Dữ liệu nguồn nước xuyên biên giới phải được chuyển hóa thành hiểu biết chung, hành động chung và trách nhiệm của các quốc gia liên quan”, Tiến sĩ Dương nhấn mạnh.

Tác động của biến đổi khí hậu và thực tế sử dụng nước hiện nay cho thấy, chúng ta cần thực hiện đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao năng lực quản trị, quản lý nguồn tài nguyên quý giá này. Bên cạnh các giải pháp về xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách, tăng cường truyền thông nâng cao nhận thức và hành động của cộng đồng là các giải pháp về ứng dụng khoa học-công nghệ, nâng cao năng lực dự báo, giám sát; củng cố, nâng cao chất lượng hạ tầng thông tin và hợp tác quốc tế bền vững; đẩy mạnh chuyển đổi số, hướng tới nền quản trị tài nguyên thông minh, minh bạch, hiệu quả và bền vững.