Bảo đảm an toàn môi trường và xã hội: Chìa khóa cho phát triển rừng bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, tài nguyên rừng không chỉ đóng vai trò là “lá phổi xanh” điều hòa khí hậu mà còn là nguồn sinh kế quan trọng của hàng chục nghìn hộ dân miền núi.

Tại Nghệ An, từ năm 2024 đến nay, Chương trình ERPA được triển khai thực hiện đang tạo nên những chuyển biến tích cực trong công tác quản lý, bảo vệ rừng.

Trong đó, việc bảo đảm các yếu tố an toàn môi trường và xã hội đã trở thành nền tảng quan trọng, góp phần giữ vững màu xanh của rừng, nâng cao đời sống người dân và mở ra hướng phát triển lâm nghiệp bền vững.

Giữ màu xanh từ những cánh rừng tự nhiên

Với gần một triệu ha rừng, Nghệ An là một trong những địa phương sở hữu diện tích rừng lớn nhất cả nước. Trải dài trên địa bàn toàn tỉnh, trong đó tập trung chủ yếu ở các xã miền núi phía Tây, những cánh rừng không chỉ là nguồn tài nguyên quý giá mà còn được ví như “lá chắn xanh” bảo vệ môi trường sinh thái, điều hòa khí hậu, giữ gìn nguồn nước và lưu giữ kho tàng đa dạng sinh học đặc sắc của khu vực Bắc Trung Bộ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến khó lường, vai trò của rừng càng được khẳng định rõ nét. Những đợt nắng nóng kéo dài, các hiện tượng thời tiết cực đoan, nguy cơ lũ quét, sạt lở đất hay suy giảm nguồn nước đã cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ và phát triển rừng một cách bền vững.

Mỗi diện tích rừng được giữ gìn không chỉ góp phần hấp thụ khí nhà kính mà còn tạo nên “tấm đệm sinh thái” giúp giảm thiểu tác động của thiên tai đối với đời sống con người.

Tuy nhiên, cùng với áp lực phát triển kinh tế - xã hội, tài nguyên rừng vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Nếu việc khai thác tài nguyên thiên nhiên thiếu kiểm soát hoặc các hoạt động phát triển không gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường, nguy cơ suy thoái rừng, mất đa dạng sinh học và mất cân bằng hệ sinh thái sẽ ngày càng gia tăng, kéo theo những hệ lụy lâu dài đối với phát triển bền vững.

Hoạt động tuần tra bảo vệ rừng, tăng cường quản lý rừng bền vững.

Nhận thức rõ điều đó, trong quá trình triển khai Thỏa thuận chi trả giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ (ERPA), Nghệ An đã xác định bảo đảm an toàn môi trường là một trong những nguyên tắc xuyên suốt. Điều đó được được thể hiện ở việc duy trì độ che phủ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và hạn chế các tác động tiêu cực đến hệ sinh thái tự nhiên.

Từ năm 2024 đến nay, các hoạt động thuộc Chương trình ERPA trên địa bàn tỉnh đều được triển khai theo đúng các quy định, tiêu chuẩn về bảo đảm an toàn môi trường và xã hội của Ngân hàng Thế giới và hướng dẫn của Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam.

Nguồn lực từ chương trình đã góp phần tăng cường các hoạt động khoán bảo vệ rừng, tuần tra kiểm soát, giám sát diễn biến tài nguyên rừng, nuôi dưỡng và phục hồi rừng tại nhiều địa phương.

Tại các xã miền núi, lực lượng bảo vệ rừng cùng người dân đã chủ động phối hợp tuần tra, kịp thời phát hiện và ngăn chặn các hành vi xâm hại tài nguyên rừng. Công tác theo dõi, giám sát diễn biến rừng được thực hiện thường xuyên, góp phần hạn chế nguy cơ mất rừng và suy thoái rừng, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Những kết quả đạt được bước đầu cho thấy, việc lồng ghép các yêu cầu về an toàn môi trường trong quá trình triển khai ERPA không chỉ góp phần gìn giữ màu xanh của những cánh rừng tự nhiên mà còn tạo nền tảng quan trọng để Nghệ An từng bước xây dựng nền lâm nghiệp hiện đại, phát triển theo hướng xanh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Người dân là trung tâm của phát triển rừng bền vững

Không dừng lại ở mục tiêu môi trường, yếu tố xã hội cũng được xem là nền tảng bảo đảm sự thành công lâu dài của các chương trình lâm nghiệp.

Thực tế cho thấy, cộng đồng chính là chủ thể trực tiếp giữ, bảo vệ rừng. Nếu cộng đồng không được hưởng lợi, không được tham gia vào quá trình quản lý và giám sát, thì việc bảo vệ rừng khó có thể duy trì bền vững.

Trong giai đoạn 2024 - 2026, hơn 34 nghìn hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh đã được thụ hưởng nguồn thu từ ERPA.

Nguồn kinh phí này không chỉ góp phần cải thiện thu nhập mà còn tạo thêm động lực để người dân gắn bó với rừng, nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và tích cực tham gia các hoạt động quản lý, bảo vệ rừng tại địa phương.

Khi quyền lợi được bảo đảm, người dân không còn xem rừng đơn thuần là nguồn tài nguyên để khai thác mà từng bước nhận thức rõ hơn giá trị lâu dài của rừng đối với môi trường sống và sinh kế của chính mình.

Cuộc họp cộng đồng tại bản Nam Tiến 1, xã Hữu Kiệm.

Nhiều hộ dân đã giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác lâm sản tự nhiên, hạn chế tình trạng phát nương làm rẫy hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng trái quy định.

Không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho từng hộ gia đình, nguồn lực từ ERPA còn góp phần thay đổi diện mạo nhiều bản làng miền núi. Nhiều công trình thiết yếu phục vụ cộng đồng như hệ thống đèn chiếu sáng năng lượng mặt trời, đường giao thông nông thôn, nhà văn hóa cộng đồng được đầu tư, nâng cấp và đưa vào sử dụng.

Những công trình ấy tuy giá trị không quá lớn nhưng đã góp phần cải thiện điều kiện sinh hoạt, nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo thêm niềm tin của người dân đối với các chính sách lâm nghiệp.

Đặc biệt, thông qua các hoạt động hỗ trợ sinh kế và phát triển cộng đồng, chương trình đã tạo ra sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa người dân với rừng. Khi lợi ích kinh tế được chia sẻ công bằng và minh bạch, trách nhiệm bảo vệ rừng cũng được nâng lên.

Từ chỗ là đối tượng thụ hưởng, người dân đã thực sự trở thành những "người gác rừng" tự nguyện, chung tay giữ gìn tài nguyên thiên nhiên cho hôm nay và các thế hệ mai sau.

Có thể nói, một trong những giá trị lớn nhất mà ERPA tại Nghệ An mang lại không chỉ nằm ở nguồn kinh phí hỗ trợ hay những con số giảm phát thải, mà còn ở việc xây dựng được sự đồng thuận trong cộng đồng.

Đó chính là nền tảng quan trọng để Nghệ An hiện thực hóa mục tiêu phát triển lâm nghiệp bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới nền kinh tế xanh trong tương lai.

Minh bạch để tạo dựng niềm tin

Ngoài ra, các nguyên tắc an toàn xã hội trong thực hiện ERPA còn thể hiện ở việc bảo đảm quyền tham gia, quyền được thông tin và quyền giám sát của cộng đồng. Các cuộc họp, tham vấn được tổ chức tại cộng đồng nhằm lắng nghe ý kiến của người dân, nhất là phụ nữ, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế.

Đoàn công tác của Ngân hàng thế giới kiểm tra việc triển khai công tác bảo đảm an toàn tại xã Con Cuông.

Đây là yếu tố rất quan trọng để hạn chế những nguy cơ phát sinh mâu thuẫn, khiếu kiện hoặc bất bình đẳng trong quá trình triển khai Chương trình ERPA.

Sự công khai, minh bạch trong quản lý và chi trả nguồn kinh phí ERPA đã góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với các chương trình lâm nghiệp mới.

Khi người dân hiểu rõ quyền lợi, trách nhiệm và được tham gia vào các quyết định liên quan đến cộng đồng, sự đồng thuận xã hội cũng được nâng lên, tạo nền tảng vững chắc cho công tác bảo vệ và phát triển rừng.

Những nỗ lực đó đã được Ngân hàng Thế giới ghi nhận và đánh giá tích cực. Việc thực hiện hiệu quả các yêu cầu về bảo đảm an toàn môi trường và xã hội không chỉ khẳng định năng lực tổ chức thực hiện của Nghệ An mà còn góp phần nâng cao uy tín của địa phương trong mắt các tổ chức, đối tác quốc tế, mở ra cơ hội tiếp cận các chương trình hợp tác và nguồn lực phát triển xanh trong tương lai.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình thực hiện các chính sách liên quan đến giảm phát thải khí nhà kính và thị trường tín chỉ các-bon vẫn còn không ít khó khăn.

Nhận thức của một bộ phận người dân về tín chỉ các-bon còn hạn chế; năng lực quản lý, giám sát ở một số địa phương chưa thực sự đồng đều; nguy cơ tranh chấp lợi ích hoặc phát sinh bất cập trong quá trình chi trả vẫn có thể xảy ra nếu thiếu minh bạch và cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về phát triển xanh, kinh tế các-bon thấp và vai trò của rừng trong ứng phó với biến đổi khí hậu.

Đồng thời, cần tăng cường hơn nữa việc công khai, minh bạch trong quản lý tài chính ERPA, ưu tiên hỗ trợ các nhóm yếu thế, thúc đẩy bình đẳng giới và nâng cao năng lực cho đội ngũ thực hiện ở cơ sở.

Từ những kết quả bước đầu của chương trình ERPA có thể thấy, Nghệ An đang từng bước hình thành một mô hình phát triển lâm nghiệp hiện đại, nơi các yếu tố môi trường và xã hội không chỉ là điều kiện đi kèm mà trở thành nền tảng của mọi chính sách phát triển.

Ông Nguyễn Tiến An, Giám đốc Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng tỉnh Nghệ An chỉ đạo triển khai thực hiện ERPA.

Bởi suy cho cùng, bảo vệ rừng không đơn thuần là giữ lại màu xanh của núi rừng hôm nay mà còn là bảo vệ sinh kế, môi trường sống và tương lai phát triển bền vững cho các thế hệ mai sau.

Khi người dân thực sự trở thành chủ thể của quá trình bảo vệ rừng, khi lợi ích được chia sẻ công bằng và mọi hoạt động được thực hiện minh bạch, những cánh rừng xứ Nghệ sẽ tiếp tục là nguồn tài sản vô giá, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, phát triển bền vững và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu trong tương lai.