Bảo đảm cạnh tranh thực chất, chống thất thoát nguồn lực

Quốc hội thảo luận về Dự án Luật Đấu thầu (sửa đổi). Ảnh: VPQH

Cạnh tranh phải được bảo vệ ngay từ hồ sơ mời thầu

Theo các đại biểu Quốc hội (ĐBQH), đấu thầu rộng rãi được xác định là phương thức lựa chọn nhà thầu cơ bản, chủ đạo. Tuy nhiên, nguyên tắc này khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu các điều kiện tham gia được thiết kế theo hướng thu hẹp cạnh tranh, tạo rào cản đối với những nhà thầu có đủ năng lực.

Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Thọ) đề nghị giữ nguyên nguyên tắc đấu thầu rộng rãi; đồng thời, các trường hợp áp dụng chỉ định thầu phải được quy định trực tiếp trong Luật với tiêu chí định lượng chặt chẽ. “Mọi trường hợp áp dụng ngoại lệ phải được luật hóa trực tiếp với các tiêu chí định lượng khắt khe về điều kiện kỹ thuật, thời hạn, khẩn cấp và hạn mức giá trị, tuyệt đối không giao thẩm quyền mở hoặc dùng các khái niệm định tính để né tránh đấu thầu cạnh tranh” - đại biểu nêu quan điểm.

Đáng chú ý, yêu cầu bảo đảm cạnh tranh cần được đặt ra ngay từ khâu xây dựng hồ sơ mời thầu. Đại biểu Dương Mặc Kiên (Đoàn ĐBQH tỉnh Cao Bằng) chỉ ra, Dự thảo Luật đã bỏ quy định cấm hồ sơ mời thầu đưa ra các điều kiện dẫn đến hạn chế sự tham gia của nhà thầu, chỉ còn quy định cấm các điều kiện “nhằm tạo lợi thế cho một số nhà thầu”. Theo đại biểu, cách điều chỉnh này có thể gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng. Bởi một tiêu chí dù có khả năng loại bỏ nhiều nhà thầu nhưng vẫn khó bị xác định là vi phạm nếu không chứng minh được mục đích trục lợi hoặc tạo lợi thế của chủ thể lập hồ sơ.

Đại biểu cũng bày tỏ lo ngại về quy định tại Điều 56 khi không cho phép nhà thầu kiến nghị đối với nội dung hồ sơ mời thầu trước thời điểm đóng thầu. Trong khi đó, việc giải thích, làm rõ hồ sơ lại do chính bên lập và phê duyệt thực hiện, thiếu cơ chế xem xét khách quan từ một cơ quan độc lập. Theo đại biểu, sự kết hợp của 2 quy định này có thể tạo thêm rào cản đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhất là các doanh nghiệp tại địa phương.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Trần Anh Tuấn (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung cơ chế xem xét những tiêu chí có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh tại Điều 56 Dự thảo Luật. Theo đó, có thể tiếp nhận yêu cầu làm rõ thông qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, nhưng cần quy định cụ thể thời hạn trả lời, cơ quan có thẩm quyền xem xét khi doanh nghiệp không đồng ý với phản hồi của chủ đầu tư và thẩm quyền yêu cầu sửa đổi hồ sơ. Đây là những cơ chế cần thiết để bảo vệ quyền tham gia và cạnh tranh bình đẳng của nhà thầu.

Siết quy định về chỉ định thầu

Bên cạnh việc bảo vệ cạnh tranh từ khâu xây dựng hồ sơ mời thầu, các ĐBQH cũng nhấn mạnh yêu cầu làm rõ căn cứ, tiêu chí áp dụng chỉ định thầu, chỉ định nhà đầu tư, bảo đảm khách quan, minh bạch và phù hợp với nguyên tắc cạnh tranh công bằng, hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) nhận định, các quy định về điều kiện áp dụng chỉ định thầu trong Dự thảo Luật còn mang tính định tính, dễ dẫn đến cách hiểu và áp dụng không thống nhất, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến tính cạnh tranh, minh bạch trong lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư.

Đại biểu đề nghị quy định ngay trong Luật các điều kiện khách quan, yêu cầu chứng minh sự cần thiết, trách nhiệm giải trình và công khai căn cứ áp dụng; đồng thời, không lấy nguyên nhân chủ quan làm lý do chỉ định thầu. Những nội dung chi tiết có thể giao Chính phủ quy định để cụ thể hóa trong quá trình thực hiện.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) cho rằng, tiến độ và hiệu quả là mục tiêu của mọi gói thầu. Vì vậy, nếu thiếu tiêu chí khách quan sẽ khó phân biệt trường hợp thực sự cần chỉ định với trường hợp vẫn có thể tổ chức đấu thầu cạnh tranh. Đại biểu đề nghị thay thế các quy định mang tính mở bằng nguyên tắc chỉ định thầu chỉ áp dụng đối với những trường hợp được liệt kê cụ thể. Quyết định chỉ định cần công khai lý do, tiến độ cam kết và được đối chiếu với tiến độ thực hiện.

Đại biểu Trần Anh Tuấn cũng đề nghị chỉnh lý quy định theo hướng hồ sơ chỉ định thầu vì lý do cần đẩy nhanh tiến độ phải nêu rõ thời hạn cần đáp ứng, lý do việc tổ chức đấu thầu không thể đáp ứng yêu cầu đó và căn cứ đánh giá năng lực của nhà thầu, nhà đầu tư được lựa chọn.

“Cần phải làm rõ trường hợp nào thực sự cần chỉ định, trường hợp nào vẫn có thể tổ chức đấu thầu để đáp ứng được yêu cầu lựa chọn thầu thật sự khách quan, công bằng, minh bạch. Việc chậm chuẩn bị dự án không nên được xem là lý do để áp dụng chỉ định khi sắp hết thời hạn thực hiện” - đại biểu nhấn mạnh.

Xác định hiệu quả thực chất của hoạt động đấu thầu

Một vấn đề khác được các ĐBQH quan tâm là xác định hiệu quả thực chất của hoạt động đấu thầu. Theo đó, cần hoàn thiện cơ chế xác định giá gói thầu, kiểm soát việc thay đổi hợp đồng và gắn trách nhiệm của các bên với kết quả thực hiện.

Nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của Luật Đấu thầu là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực của Nhà nước và xã hội, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị bổ sung quy định về nghĩa vụ trả lãi khi chủ đầu tư chậm thanh toán; đồng thời, xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây chậm vốn, chậm bàn giao mặt bằng. Trường hợp nhà thầu chậm tiến độ hoặc không bảo đảm chất lượng do lỗi đã được xác định bằng văn bản, cần có cơ chế khấu trừ bảo đảm tương ứng và hạn chế tham gia dự thầu trong một thời hạn nhất định.

Về xác định giá gói thầu, đại biểu cho rằng giá thấp nhất chưa chắc đồng nghĩa với sử dụng vốn hiệu quả. Khi giá gói thầu chưa sát thị trường, tỷ lệ giảm giá cũng không đủ để chứng minh hiệu quả thực chất. Đối với hàng hóa, công trình có chi phí vận hành, bảo trì đáng kể, giá mua ban đầu thấp chưa chắc đã đồng nghĩa với tổng chi phí thấp trong suốt vòng đời sử dụng.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định áp dụng phương pháp giá đánh giá có tính đến chi phí vòng đời đối với hàng hóa, công trình có chi phí sau mua đáng kể và có thể lượng hóa. Đồng thời, trường hợp giá gói thầu chỉ dựa trên một báo giá hoặc cao hơn giá trúng thầu của các gói thầu tương tự trên hệ thống cần được giải trình. Đại biểu cũng đề xuất sử dụng giá quyết toán so với giá trúng thầu làm một trong những căn cứ đánh giá hiệu quả.

Cùng với các tiêu chí về giá và chất lượng, trách nhiệm giải trình cần được đặt ra xuyên suốt từ khâu lựa chọn nhà thầu đến thực hiện hợp đồng và xử lý vi phạm. Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh đề nghị thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực và chế tài đối với người đứng đầu, gắn quyền tự quyết của người có thẩm quyền, chủ đầu tư với trách nhiệm pháp lý cá nhân nếu để xảy ra tiêu cực, lãng phí.

Đại biểu đồng thời đề xuất công khai 100% hồ sơ, biên bản thương thảo và bản phân tích giá trúng thầu của các gói thầu chỉ định thầu đàm phán trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia trong thời hạn không quá 5 ngày làm việc, tạo điều kiện để cơ quan chức năng và xã hội giám sát.

Những ý kiến trên cho thấy, yêu cầu sửa đổi Luật Đấu thầu không chỉ dừng ở việc hoàn thiện quy trình, thủ tục lựa chọn nhà thầu, mà cần hướng đến kiểm soát thực chất chất lượng cạnh tranh, tính hợp lý của giá và hiệu quả thực hiện hợp đồng. Khi quyền quyết định được phân cấp mạnh hơn, cơ chế công khai, giám sát và trách nhiệm giải trình càng phải được thiết kế chặt chẽ. Đây cũng là điều kiện quan trọng để bảo đảm mỗi đồng vốn nhà nước được sử dụng đúng mục tiêu, tiết kiệm và tạo ra giá trị tương xứng./.