Bảo đảm điều kiện hoạt động cho đại biểu HĐND trong mô hình mới Bài 2: Tương xứng với khối lượng công việc trong bối cảnh mới

Chế độ đi cùng vị trí, vai trò, khối lượng công việc thực tế

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hệ thống HĐND chỉ còn cấp tỉnh và cấp xã, một phần đáng kể nhiệm vụ, địa bàn và các vấn đề dân sinh trước đây được xem xét ở cấp huyện nay được chuyển xuống cấp xã. Thực tiễn cho thấy, cần nghiên cứu điều chỉnh các quy định của Nghị quyết 1206 theo hướng phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Trong đó, bỏ các quy định không còn phù hợp liên quan đến HĐND và đại biểu HĐND cấp huyện; đồng thời, xem xét mức tiền công lao động đối với đại biểu HĐND cấp xã không chuyên trách, không hưởng lương hoặc trợ cấp hằng tháng từ ngân sách nhà nước; hoạt động phí hằng tháng của đại biểu HĐND cấp xã và các chế độ bảo đảm hoạt động khác.

Kỳ họp thứ Hai, HĐND xã Hiệp Lực (Thái Nguyên) khóa III triển khai đồng bộ, toàn diện các tính năng của phần mềm “Phòng họp không giấy” phục vụ kỳ họp HĐND. Ảnh: Vũ Vân

Việc nghiên cứu điều chỉnh này xuất phát từ thực tế cấp xã sau khi không tổ chức cấp huyện phải đảm nhận thêm nhiệm vụ, địa bàn và khối lượng công việc. Đây là cách tiếp cận cần thiết: chế độ đối với đại biểu phải đi cùng với vị trí, vai trò và khối lượng công việc thực tế của cấp chính quyền mà đại biểu đang tham gia.

Thực tế ở cơ sở cho thấy, một đại biểu HĐND xã, phường hiện nay không chỉ tham dự kỳ họp, nghiên cứu tài liệu và tiếp xúc cử tri theo cách hiểu truyền thống. Đại biểu còn phải theo dõi việc thực hiện nghị quyết, nắm bắt những vấn đề phát sinh trên địa bàn, tham gia giám sát, khảo sát, đôn đốc giải quyết kiến nghị cử tri; trong nhiều trường hợp phải trực tiếp xuống thôn, tổ dân phố để nắm tình hình. Khi địa bàn cấp xã được mở rộng sau sắp xếp đơn vị hành chính, khoảng cách từ trụ sở chính quyền đến khu dân cư, thôn, tổ dân phố cũng có thể xa hơn; số lượng vấn đề cần giải quyết ở cấp xã nhiều hơn và tính chất công việc cũng phức tạp hơn.

Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào việc số lượng đại biểu giảm, đầu mối HĐND giảm để cho rằng chi phí hoạt động giảm tương ứng thì chưa phản ánh đầy đủ thực tế. Bộ máy có thể gọn hơn, nhưng trách nhiệm của từng đại biểu lại nặng hơn. Từ thực tiễn đó, cần nghiên cứu điều chỉnh chế độ, chính sách đối với đại biểu HĐND cấp xã theo hướng tương xứng hơn với yêu cầu nhiệm vụ. Trong đó, cần đánh giá đầy đủ mức độ tăng thêm về địa bàn, khối lượng công việc và yêu cầu thực hiện chức năng đại diện, quyết định, giám sát để xác định mức hoạt động phí phù hợp.

Rõ trách nhiệm của đại biểu chuyên trách và không chuyên trách

Một vấn đề khác cần được đặt ra từ yêu cầu thực tiễn là sự khác biệt về tính chất hoạt động giữa đại biểu chuyên trách và không chuyên trách. Đây là nội dung cần được xem xét trên cơ sở thực tế tổ chức và hoạt động của HĐND trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đại biểu không chuyên trách thực hiện nhiệm vụ HĐND bên cạnh công việc chuyên môn, nghề nghiệp hoặc nhiệm vụ khác. Khi tham gia các hoạt động của HĐND, họ được pháp luật bảo đảm các chế độ theo quy định; trường hợp không hưởng lương, trợ cấp hằng tháng thì được chi trả tiền công theo ngày thực tế thực hiện nhiệm vụ đại biểu. Đối với đại biểu chuyên trách, hoạt động HĐND là công việc thường xuyên, gắn với trách nhiệm tham mưu, tổ chức, điều hòa và theo dõi hoạt động của HĐND, Thường trực HĐND, các Ban HĐND và các hoạt động giám sát, tiếp xúc cử tri, theo dõi, đôn đốc giải quyết kiến nghị. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò này càng rõ hơn.

HĐND cấp xã muốn hoạt động thực chất không thể chỉ trông chờ vào các kỳ họp. Khoảng thời gian giữa hai kỳ họp mới là lúc nhiều công việc giám sát, khảo sát, tiếp nhận và theo dõi kiến nghị được triển khai. Đại biểu chuyên trách là lực lượng có điều kiện dành thời gian thường xuyên cho những công việc đó. Do vậy, cùng với việc nghiên cứu nâng mức hoạt động phí chung phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ, cần tiếp tục nghiên cứu chế độ, phụ cấp phù hợp hơn đối với đại biểu hoạt động chuyên trách, bảo đảm tương xứng với trách nhiệm và cường độ công việc.

“Đây không phải câu chuyện ưu đãi cho một nhóm đại biểu, mà là vấn đề bảo đảm nguồn lực để một bộ phận đại biểu có thể thực hiện nhiệm vụ thường xuyên, chuyên sâu, chuyên nghiệp, hiệu quả. Nếu chuyên trách nhưng chế độ chưa đủ tương xứng với trách nhiệm, rất khó đòi hỏi hoạt động chuyên trách thực sự theo đúng nghĩa” - Đại biểu Nguyễn Thuỳ, HĐND xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh khẳng định.

Ở chiều ngược lại, với đại biểu không chuyên trách, chính sách tiền công theo ngày thực tế thực hiện nhiệm vụ cũng cần được thiết kế đủ rõ để ghi nhận đúng thời gian và công sức bỏ ra. Hoạt động giám sát thực tế không chỉ diễn ra trong một buổi làm việc tại trụ sở; có những nội dung phải khảo sát hiện trường, làm việc với nhiều cơ quan, thôn, tổ dân phố và theo dõi trong thời gian dài.

Cùng với đó, cần tiếp tục hoàn thiện các chế độ bảo đảm về công tác phí, tiếp xúc cử tri, giám sát, nghiên cứu tài liệu, bồi dưỡng nghiệp vụ... theo hướng phù hợp với đặc điểm địa bàn sau sắp xếp. Đại biểu càng ở gần dân thì càng cần điều kiện để đi cơ sở; càng phải giám sát đến cùng thì càng cần nguồn lực để theo dõi, khảo sát và đôn đốc.

Từ thực tiễn vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc sớm nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Nghị quyết 1206 là cần thiết để các chế độ, chính sách không chỉ phù hợp với tổ chức bộ máy mới mà còn thực sự đáp ứng yêu cầu hoạt động của đại biểu HĐND. Bởi sau sắp xếp, điều thay đổi không chỉ là số lượng cấp chính quyền hay số lượng đại biểu, mà còn là phạm vi đại diện, khối lượng công việc và trách nhiệm trước cử tri của mỗi đại biểu.