Bảo đảm thực chất trong thực hiện dân chủ ở cơ sở

Phát huy vai trò chủ động của cộng đồng dân cư

Tán thành sự cần thiết sửa đổi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh, vấn đề căn bản đặt ra trong lần sửa đổi này là làm thế nào để người dân thực sự làm chủ những công việc của cộng đồng mình, thay vì chỉ tham gia các cuộc họp, đóng góp ý kiến rồi chờ quyết định.

Theo đại biểu, chủ trương của Đảng về phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng các mô hình tự quản, tự chủ, tự giám sát ở cộng đồng dân cư cần được thể chế hóa thành những quyền cụ thể, có điều kiện thực hiện và có cơ chế bảo đảm. Từ góc độ thực tiễn cơ sở, đặc biệt tại một đô thị lớn như Hà Nội, đại biểu đề nghị tập trung giải quyết bốn vấn đề.

Về nội dung Nhân dân bàn và quyết định, Điều 13 dự thảo quy định cả những công việc tự quản khác trong nội bộ cộng đồng. Đây là quy định quan trọng nhưng vẫn còn khá khái quát, cần được cụ thể hóa để bảo đảm khả năng thực hiện trong thực tế.

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt (Hà Nội) phát biểu thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Phi Long

ĐBQH Nguyễn Ngọc Việt nêu ví dụ, một tổ dân phố muốn cải tạo ngõ xóm bằng nguồn đóng góp tự nguyện, tổ chức quản lý không gian sinh hoạt chung hoặc giải quyết vấn đề vệ sinh môi trường thì cần xác định rõ đâu là việc cộng đồng được tự quyết, đâu là việc thuộc thẩm quyền của chính quyền và trách nhiệm hỗ trợ của chính quyền đến đâu.

"Nếu không phân định rõ, rất dễ xảy ra hai khuynh hướng, hoặc đẩy những việc thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước cho người dân tự lo, hoặc việc gì người dân cũng phải chờ chính quyền cho ý kiến", đại biểu Nguyễn Ngọc Việt phân tích.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị Điều 13 cần làm rõ hơn phạm vi tự quản, nguyên tắc phân định với thẩm quyền quản lý nhà nước và trách nhiệm hỗ trợ của chính quyền cấp xã. Đối với khu dân cư đô thị, chung cư, khu nhà trọ, việc thực hiện dân chủ cần phù hợp với đặc điểm cư trú, đồng thời không chồng chéo với pháp luật chuyên ngành.

Theo đại biểu, tự quản không có nghĩa là chính quyền buông trách nhiệm, nhưng cũng không phải mọi việc của cộng đồng đều phải biến thành một thủ tục hành chính. Làm rõ ranh giới này là điều kiện quan trọng để phát huy vai trò chủ động của cộng đồng dân cư, đồng thời bảo đảm trách nhiệm quản lý nhà nước.

Đối với quyền khởi xướng sáng kiến, điểm c khoản 2 Điều 13 dự thảo yêu cầu sáng kiến của công dân phải được ít nhất 10% tổng số hộ gia đình đồng thuận mới được đưa ra cộng đồng bàn, quyết định; trường hợp chưa đủ tỷ lệ thì cần Ban công tác Mặt trận tán thành.

Đại biểu cho rằng, tại những tổ dân phố có quy mô lớn, việc tập hợp đủ 10% số hộ có thể không đơn giản. Một sáng kiến thiết thực, liên quan trực tiếp đến an toàn và môi trường sống của một nhóm hộ, vì vậy, có thể bị dừng lại ngay từ bước đề xuất. Do đó, cần phân biệt rõ quyền đề xuất, quyền được xem xét đề xuất và điều kiện để cộng đồng biểu quyết quyết định; không nên áp dụng một ngưỡng cứng cho mọi loại sáng kiến.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt cũng đề nghị quy định căn cứ xem xét đối với những sáng kiến chưa đủ tỷ lệ đồng thuận, trách nhiệm trả lời khi không đưa sáng kiến ra bàn và cách xác định hộ gia đình tại những địa bàn có nhiều người tạm trú. Một cơ chế tự quản tốt phải tạo điều kiện để những sáng kiến chính đáng của người dân được lắng nghe, kể cả khi ban đầu chỉ xuất phát từ một nhóm nhỏ.

Khắc phục dân chủ hình thức

Về điều kiện thông qua quyết định của cộng đồng dân cư, Điều 15 dự thảo quy định các điều kiện liên quan; trong khi Điều 6 và Điều 16 quy định nghĩa vụ chấp hành, thực hiện các quyết định đó. Đại biểu Nguyễn Ngọc Việt đặc biệt lưu ý những quyết định liên quan đến đóng góp kinh phí, tài sản và công sức.

Theo đại biểu, quyết định theo đa số là cần thiết, nhưng không có nghĩa đa số được đặt ra bất kỳ nghĩa vụ nào cho thiểu số. Một khoản đóng góp tự nguyện không thể trở thành khoản thu bắt buộc chỉ vì đã được biểu quyết thông qua. Vì vậy, đại biểu đề nghị chỉnh lý Điều 6, Điều 15 và Điều 16 theo hướng chỉ yêu cầu người dân chấp hành những quyết định đúng thẩm quyền, đúng pháp luật; công khai việc thu, chi, sử dụng nguồn đóng góp; đồng thời có cơ chế kiến nghị, xem xét lại khi quyền lợi hợp pháp bị ảnh hưởng.

Các đại biểu tham gia thảo luận tại Tổ 1. Ảnh: Phi Long

Ngoài ra, đại biểu cho rằng cần phát huy vai trò của Mặt trận và Ban Thanh tra nhân dân trong giám sát việc thực hiện quyết định của cộng đồng. Theo đại biểu, dân chủ không chỉ là bảo đảm quyền của đa số quyết định, mà còn phải bảo vệ quyền hợp pháp của những người không đồng thuận.

Đề cập trách nhiệm phản hồi kiến nghị và trách nhiệm của cơ quan, người đứng đầu, đại biểu cho rằng dự thảo đã quy định quyền được phản hồi kiến nghị tại Điều 5 và trách nhiệm của cơ quan, người đứng đầu tại Điều 7. Tuy nhiên, vấn đề thực tiễn cần giải quyết là khi người dân đã góp ý, đã kiến nghị, thậm chí kiến nghị nhiều lần, thì ai có trách nhiệm theo dõi đến cùng?

Đại biểu đề nghị xác định rõ một đầu mối chịu trách nhiệm tiếp nhận, chuyển xử lý, theo dõi và thông báo kết quả; đồng thời phân biệt việc phản hồi ban đầu với việc giải quyết thực chất theo pháp luật chuyên ngành.

Đối với Bộ tiêu chí đánh giá thực hiện dân chủ ở cơ sở tại Điều 7, đại biểu cho rằng không nên đặt nặng số hội nghị, số lượt tuyên truyền hay số cuộc lấy ý kiến. Thay vào đó, cần chú trọng những kết quả thực chất: người dân có tiếp cận được thông tin hay không; kiến nghị có được trả lời hay không; quyết định của cộng đồng có được thực hiện hay không; những vấn đề tồn đọng có được giải quyết hay không.

Tuy nhiên, đại biểu cũng lưu ý, một địa phương có ít kiến nghị chưa chắc đã thực hiện dân chủ tốt. Có khi điều đáng quan tâm chính là người dân không còn muốn kiến nghị. Vì vậy, đánh giá hiệu quả thực hiện dân chủ phải hướng đến khả năng người dân thực hiện quyền của mình và mức độ chuyển biến trong giải quyết những vấn đề phát sinh tại cơ sở.

Khái quát tinh thần xuyên suốt của lần sửa đổi Luật, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tổ chức các hoạt động dân chủ sang bảo đảm quyền làm chủ thực chất của Nhân dân. Để đạt được mục tiêu đó, Luật cần xác định rõ ba vấn đề: việc gì người dân được tự quyết; việc gì chính quyền phải chịu trách nhiệm; và ai giám sát kết quả thực hiện.