Bão giá năng lượng Trung Đông, đồng USD 'ngư ông đắc lợi'

Đã qua hơn một tháng kể từ khi Mỹ và Israel phối hợp tấn công Iran, xung đột vẫn tiếp diễn, thương vong về người tiếp tục gia tăng. Ngoài chiến trường, một cuộc đấu tranh quan trọng và âm thầm đang diễn ra, có thể đóng vai trò định hình lại trật tự kinh tế toàn cầu.

Mục tiêu trọng tâm của cuộc xung đột nằm ở chìa khóa năng lượng. Việc Iran phá vỡ chuỗi cung ứng - đặc biệt thông qua động thái gây áp lực lên eo biển Hormuz và các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng vùng Vịnh đã làm dấy lên những lo ngại về sự suy giảm kinh tế toàn cầu.

Ai là bên hưởng lợi?

Giá dầu tăng vọt, rủi ro vận chuyển gia tăng và sự bất ổn ngay lập tức quay trở lại các thị trường vốn đã căng thẳng do sự phân mảnh địa chính trị. Đối với nền kinh tế toàn cầu vốn liên kết chặt chẽ và đang vật lộn với những cú sốc hậu đại dịch, rủi ro từ cuộc xung đột Trung Đông là rất lớn.

Trong ngắn hạn, câu trả lời cho câu hỏi ai đang được hưởng lợi dường như khá rõ ràng: Đồng USD. Khi giá năng lượng tăng và rủi ro gia tăng, các quốc gia cần nhiều USD hơn để đảm bảo nhập khẩu, càng củng cố vị thế thống trị của đồng tiền Mỹ.

Mô hình này dường như đang lặp lại kịch bản của các cuộc khủng hoảng trước đây - bao gồm cả cuộc xung đột Nga-Ukraine khi các cú sốc địa chính trị góp phần củng cố giá dầu và vai trò toàn cầu của đồng USD. Trong những thời điểm bất ổn, các nhà đầu tư và chính phủ đều tiếp tục tìm đến các tài sản định giá bằng USD, không chỉ để giao dịch mà còn để đảm bảo an toàn và tính thanh khoản.

Tuy nhiên, sự thống trị của đồng USD không phải ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ trật tự tiền tệ thời hậu Thế chiến II được định hình bởi Hiệp định Bretton Woods và sau đó được củng cố sau “Cú sốc Nixon” thông qua hệ thống petrodollar (đồng USD mà các nước mua dầu mỏ dùng để trả cho các nước xuất khẩu dầu).

Giá dầu tính bằng USD đã tạo ra một vòng tuần hoàn tự duy trì: Nhu cầu năng lượng toàn cầu chuyển thành nhu cầu đối với tài sản tài chính của Mỹ, cho phép Washington tài trợ cho thâm hụt ngân sách với chi phí tương đối thấp.

Theo thời gian, hệ thống này đã đưa đồng USD thâm nhập sâu vào cấu trúc thương mại, tài chính và dự trữ toàn cầu.

Lời thách thức từ Iran

Iran không chỉ đơn thuần làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ mà còn âm thầm thách thức cấu trúc tiền tệ nền tảng của thương mại năng lượng toàn cầu.

Dưới lệnh trừng phạt, Tehran đã phát triển các kênh thay thế, xuất khẩu dầu thông qua các thỏa thuận trao đổi hàng hóa, mạng lưới phi chính thức và ngày càng nhiều hơn thông qua thanh toán bằng đồng NDT. Sự thay đổi này không chỉ mang tính chiến thuật mà còn phản ánh sự liên kết chiến lược rộng lớn hơn với các nỗ lực hướng tới việc loại bỏ USD.

Vai trò của Trung Quốc là rất quan trọng. Là một người mua dầu lớn của Iran, Bắc Kinh cung cấp cả thị trường và một lựa chọn tiền tệ thay thế. Việc thanh toán bằng đồng NDT, cùng với sự mở rộng của các hệ thống thanh toán xuyên biên giới và cơ sở hạ tầng tài chính kỹ thuật số, cho thấy sự hình thành từng bước một hệ thống song song chứ không hoàn toàn nằm trong hệ thống thanh toán bằng USD.

Mặc dù vẫn còn hạn chế về quy mô, những bước phát triển này báo hiệu sự sẵn sàng ngày càng tăng của một số quốc gia trong việc giảm thiểu sự phụ thuộc vào đồng USD.

Điều này cũng đang tạo ra một nghịch lý ở cốt lõi của cuộc xung đột hiện tại. Cuộc chiến Iran củng cố đồng USD trong ngắn hạn, nhưng đồng thời có thể đẩy nhanh việc tìm kiếm các lựa chọn thay thế trong dài hạn.

Mỗi giao dịch được thanh toán bằng đồng NDT, mỗi lần bỏ qua hệ thống thanh toán bù trừ bằng USD và mỗi thỏa thuận song phương nằm ngoài khuôn khổ truyền thống đều dần góp phần làm giảm sự phụ thuộc vào đồng USD.

Động thái bắt đầu như một sự cần thiết do bối cảnh của lệnh trừng phạt hoặc rủi ro địa chính trị rất có thể phát triển thành một sự thay đổi về cấu trúc.

Lịch sử cho thấy những chuyển đổi như vậy hiếm khi diễn ra đột ngột. Các đồng tiền thống trị không sụp đổ chỉ sau một đêm mà sẽ suy yếu dần khi các lựa chọn thay thế trở nên khả thi. Câu hỏi then chốt là liệu những diễn biến hiện tại vẫn chỉ là những phản ứng rời rạc hay sẽ phát triển thành một hệ thống thay thế hợp lý hơn?

Nếu Iran thành công trong việc thể chế hóa giao dịch dầu mỏ bằng đồng NDT, hệ lụy có thể vượt xa việc né tránh lệnh trừng phạt. Thị trường năng lượng từ lâu đã dựa trên sự thống trị của đồng USD. Ngay cả việc đa dạng hóa một phần về giá cả và cơ chế thanh toán cũng có thể bắt đầu làm suy yếu nền tảng đó.

Nếu các quốc gia cung cấp dầu, đặc biệt là ở vùng Vịnh, thử nghiệm các phương thức thanh toán không phải bằng USD, ngay cả ở quy mô hạn chế, tác động mang tính biểu tượng và cấu trúc có thể rất đáng kể.

Đẩy nhanh quá trình phi USD hóa

Điều này đặt ra những câu hỏi sâu sắc hơn về tương lai của hệ thống tiền tệ toàn cầu. Liệu quá trình phi USD hóa có thể vượt ra khỏi những thỏa thuận rời rạc, bị chi phối bởi lệnh trừng phạt để hướng tới một khuôn khổ phối hợp?

Liệu đồng NDT của Trung Quốc có thể cung cấp được chiều sâu, tính thanh khoản và sự tin cậy cần thiết của một loại tiền tệ dự trữ? Và có lẽ quan trọng nhất, liệu các nước xuất khẩu năng lượng lớn có bắt đầu phòng ngừa rủi ro bằng cách chấp nhận các loại tiền tệ thay thế cho giao dịch dầu mỏ hay không?

Câu trả lời hiện vẫn còn chưa chắc chắn. Sự thống trị của đồng USD rất có thể sẽ tiếp tục được duy trì, nhờ vào tính thanh khoản cao, uy tín thể chế và hiệu ứng mạng lưới truyền thống. Quán tính của hệ thống hiện tại rất mạnh, và chi phí chuyển đổi vẫn còn khá cao.

Nhưng nếu ngay cả một sự chuyển dịch một phần bắt đầu diễn ra - thông qua giao dịch dầu mỏ dựa trên đồng NDT, cơ chế thanh toán BRICS hoặc các nền tảng tiền tệ kỹ thuật số, sự xói mòn có thể diễn ra dần dần nhưng không thể đảo ngược.

Kết quả có thể không phải là việc thay thế đồng USD bằng một loại tiền tệ duy nhất, mà là sự xuất hiện của một hệ thống tiền tệ đa cực, phân mảnh hơn.

Hiện tại, đồng USD rõ ràng đang hưởng lợi từ cuộc khủng hoảng. Giá dầu tăng, dòng vốn đổ vào các tài sản an toàn và nhu cầu nhập khẩu năng lượng toàn cầu liên tục củng cố vị thế của đồng tiền này. Nhưng xung đột không chỉ đơn thuần là phân phối lại quyền lực, nó định hình lại các hệ thống.

Cuộc xung đột tại Iran có thể không ngay lập tức làm suy yếu sức mạnh của đồng USD nhưng nó đang buộc các nhà hoạch định chính sách, thị trường và các quốc gia phải đối mặt với một khả năng mới: rằng tương lai của tài chính toàn cầu có thể không còn xoay quanh một đồng tiền duy nhất nữa.

(theo Asia Times)

Hồng Châu