Từ cú sốc toàn cầu đến nâng tầm nội lực - Bài 1: Hiệu ứng từ biến động năng lượng

Đối với Việt Nam, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị. Tiếp đến, Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3/2026 của Bộ Chính trị, về bảo đảm nguồn cung, ổn định giá nhiên liệu trong tình hình mới càng thể hiện bước chuyển mang tính chiến lược trong tư duy quản lý năng lượng.

Từ câu chuyện tối ưu hóa năng lượng trong sản xuất, những “điểm nghẽn” của chuỗi cung ứng toàn cầu, đến tác động của các cú sốc và vấn đề dự trữ chiến lược, TTXVN giới thiệu chùm 6 bài “Từ cú sốc toàn cầu đến nâng tầm nội lực” để làm rõ một vấn đề cốt lõi: Làm thế nào để xây dựng một hệ thống năng lượng đủ linh hoạt và bền vững, giúp nền kinh tế nâng cao sức chống chịu trong một thế giới ngày càng bất định.

Tàu chở dầu thô cập cảng ở Mundra, Ấn Độ sau khi băng qua eo biển Hormuz, ngày 18/3/2026. Ảnh: ANI/TTXVN

Bài 1: Hiệu ứng từ biến động năng lượng

Cuộc xung đột tại Trung Đông đang nhanh chóng trở thành biến số lớn của kinh tế toàn cầu trong năm 2026. Không chỉ dừng lại ở một điểm nóng địa chính trị, những diễn biến mới khó đoán định tại vùng đất đầy biến động này đang trực tiếp tác động đến “huyết mạch” của nền kinh tế thế giới. Đó là dòng chảy năng lượng. Mỗi khi dòng chảy này bị gián đoạn hay đứt gãy, nỗi lo về một vòng xoáy khủng hoảng mới với quy mô lan rộng hơn và khó kiểm soát hơn lại hiện hữu.

Khủng hoảng từ “điểm nghẽn” Hormuz

Tâm điểm của rủi ro hiện nay nằm ở eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu. Những gián đoạn kéo dài tại khu vực này đã khiến dòng chảy năng lượng bị bóp nghẹt, tạo ra cú sốc lớn nhất về nguồn cung trong nhiều năm qua .

Trong bối cảnh đó, giá dầu đã tăng mạnh, có thời điểm tiến sát ngưỡng 120 USD/thùng, phản ánh nỗi lo thị trường về khả năng thiếu hụt nghiêm trọng. Không chỉ dầu thô, thị trường khí đốt cũng phản ứng mạnh khi nguồn LNG bị gián đoạn, khó thay thế trong ngắn hạn, khiến giá tăng vọt và lan sang nhiều khu vực.

Điều đáng lo ngại là eo biển Hormuz gần như là tuyến vận tải “không thể thay thế” trong ngắn hạn. Các phương án như đường ống hay chuyển hướng vận tải đều có công suất hạn chế, khiến thị trường gần như không có “van an toàn” khi xảy ra sự cố lớn.

Cú sốc nguồn cung nhanh chóng lan sang toàn bộ hệ thống năng lượng. Giá nhiên liệu tăng mạnh kéo theo chi phí vận tải leo thang trên cả đường biển và đường hàng không. Chi phí bảo hiểm tàu chở dầu qua eo biển Hormuz đã tăng lên tới 5% giá trị con tàu - mức cao gấp nhiều lần bình thường - phản ánh mức độ rủi ro chưa từng có.

Trong khi đó, giá vận tải hàng không tăng tới 80% trên một số tuyến do chi phí nhiên liệu tăng đột biến và không phận khu vực Vùng Vịnh bị gián đoạn. Điều này làm đứt gãy các chuỗi cung ứng quan trọng, đặc biệt với những ngành phụ thuộc vận chuyển nhanh như hàng nông sản, dược phẩm, điện tử và thời trang.

Hiệu ứng dây chuyền

Tác động của cú sốc năng lượng không dừng lại ở thị trường dầu khí, mà lan tỏa theo một chuỗi phản ứng dây chuyền tới toàn bộ nền kinh tế. Theo ước tính của Barclays, nếu giá dầu tăng thêm 10 USD/thùng thì tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong 12 tháng tiếp theo có thể giảm 0,1 - 0,2 điểm phần trăm. Giá năng lượng tăng sẽ khiến chi phí đầu vào của doanh nghiệp lập tức bị đẩy lên, từ sản xuất công nghiệp đến vận tải và logistics. Áp lực chi phí buộc doanh nghiệp hoặc phải tăng giá bán để bảo vệ biên lợi nhuận, hoặc cắt giảm sản lượng và đầu tư, qua đó làm suy yếu động lực tăng trưởng.

Ở chiều ngược lại, người tiêu dùng cũng chịu tác động trực tiếp khi giá xăng dầu và hàng hóa leo thang, khiến thu nhập thực bị bào mòn. Khi sức mua suy giảm, nhu cầu tiêu dùng - vốn là trụ cột của nhiều nền kinh tế - bắt đầu chững lại. Sự kết hợp giữa chi phí tăng và cầu yếu tạo ra một môi trường kinh tế kém thuận lợi, trong đó cả doanh nghiệp lẫn hộ gia đình đều có xu hướng thận trọng hơn trong chi tiêu và đầu tư.

Nguy cơ lớn hơn nằm ở chỗ áp lực lạm phát quay trở lại đúng vào thời điểm nhiều ngân hàng trung ương đang kỳ vọng nới lỏng chính sách tiền tệ. Khi giá năng lượng duy trì ở mức cao, các nhà hoạch định chính sách buộc phải cân nhắc lại lộ trình lãi suất, khiến chi phí vốn tiếp tục neo ở mức cao và kéo dài trạng thái “thắt chặt ngầm” đối với nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, tăng trưởng có thể suy yếu trong khi lạm phát vẫn chưa được kiểm soát hoàn toàn – một kịch bản "đình lạm" mà các nền kinh tế luôn tìm cách né tránh.

Các nền kinh tế chạy đua ứng phó

Nhà máy lọc dầu ở Dammam, Saudi Arabia. Ảnh: THX/TTXVN

Trước cú sốc năng lượng, các chính phủ trên toàn cầu đang triển khai hàng loạt biện pháp nhằm giảm thiểu tác động. Song song với các biện pháp trước mắt, một xu hướng dài hạn đang dần rõ nét. Các quốc gia không chỉ tìm cách “giảm sốc” mà còn chủ động tái định hình hệ thống năng lượng theo hướng bền vững và linh hoạt hơn.

Tại Mỹ, dù đã gần như tự chủ năng lượng, nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn không tránh khỏi tác động từ giá dầu toàn cầu. Giá xăng trong nước tăng mạnh và có thể vượt mốc 4 USD/gallon (tương đương 27.850 VND/lít), gây áp lực trực tiếp lên người tiêu dùng. Chính quyền đã phải tạm nới lỏng một số quy định và đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung, bao gồm tăng nhập khẩu từ Venezuela và các nước Mỹ Latinh, nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Đông.

Ở châu Á - khu vực phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu - các nền kinh tế đang gấp rút tìm nguồn cung thay thế, đặc biệt từ Mỹ, châu Phi và Nam Mỹ. Đồng thời, nhiều quốc gia sử dụng dự trữ chiến lược để “câu giờ” trong ngắn hạn, trong khi tìm kiếm các giải pháp bền vững hơn nhằm giảm thiểu rủi ro gián đoạn nguồn cung. Trung Quốc - nhà nhập khẩu năng lượng lớn nhất thế giới - lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp hơn khi can thiệp vào cơ chế giá trong nước. Lần đầu tiên kể từ năm 2013, nước này áp dụng các biện pháp kiểm soát tạm thời đối với giá xăng dầu, qua đó kìm hãm đà tăng so với biến động của thị trường quốc tế. Mức điều chỉnh giá bán lẻ chỉ bằng khoảng một nửa so với mức lẽ ra phải áp dụng theo công thức thông thường, nhằm giảm bớt gánh nặng cho người tiêu dùng, đồng thời giữ ổn định hoạt động sản xuất và kiểm soát áp lực lạm phát.

Tại châu Âu, các chính phủ cũng tăng cường vai trò điều tiết, từ trợ giá năng lượng đến thúc đẩy nhập khẩu từ các nguồn thay thế. Vương quốc Anh đã công bố gói hỗ trợ cho các hộ gia đình chịu tác động từ giá năng lượng tăng cao, trong khi Liên minh châu Âu đẩy nhanh các biện pháp đảm bảo nguồn cung khí đốt trong bối cảnh thị trường biến động mạnh.

Một điểm đáng chú ý là cú sốc hiện nay không chỉ thúc đẩy các biện pháp ứng phó ngắn hạn, mà còn buộc nhiều quốc gia phải đẩy nhanh chiến lược chuyển đổi năng lượng. Israel (I-xra-en) là một ví dụ điển hình. Trong bối cảnh xung đột khiến một số cơ sở khí đốt phải tạm dừng hoạt động, nước này buộc phải quay lại sử dụng dầu diesel để duy trì sản xuất điện, qua đó làm gia tăng mức độ phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, chính sức ép từ khủng hoảng lại đang thúc đẩy những thay đổi mang tính cấu trúc. Giới chức Israel xác định giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông, là ưu tiên chiến lược, với trọng tâm là điện hóa phương tiện và mở rộng năng lượng tái tạo. Thực tế, tỷ lệ xe điện trong doanh số bán xe mới tại nước này đã đạt khoảng 25% trong năm 2024 - một mức tương đối cao so với nhiều nền kinh tế phát triển.

Cách tiếp cận này phần nào gợi lại bài học từ cú sốc dầu mỏ năm 1973 - thời điểm buộc các nền kinh tế lớn phải điều chỉnh sâu rộng chính sách năng lượng và thúc đẩy các công nghệ tiết kiệm nhiên liệu. Trong bối cảnh hiện nay, nhiều chuyên gia cho rằng cuộc khủng hoảng năm 2026 có thể trở thành một bước ngoặt tương tự, khi các quốc gia buộc phải tăng tốc đa dạng hóa nguồn cung và đầu tư vào các hệ thống năng lượng linh hoạt hơn.

Đối với Việt Nam, nền kinh tế có độ mở cao, mức độ hội nhập sâu rộng với thế giới và phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu năng lượng, cú sốc này đặt ra nhiều thách thức. Giá xăng dầu tăng sẽ gây áp lực lên chi phí sản xuất, vận tải và lạm phát, trong khi biến động của thị trường toàn cầu có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc chiến lược năng lượng, bao gồm đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ và thúc đẩy phát triển các nguồn năng lượng sạch. Trong dài hạn, khả năng thích ứng với những cú sốc như hiện nay sẽ là yếu tố then chốt quyết định mức độ ổn định và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Dư địa chính sách cạn dần

Tuy nhiên, dư địa chính sách hiện nay không còn nhiều. Sau giai đoạn thắt chặt tiền tệ kéo dài và nợ công gia tăng hậu đại dịch, khả năng triển khai các gói hỗ trợ quy mô lớn đang bị thu hẹp, khiến bài toán ứng phó với cú sốc năng lượng trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.

Điểm then chốt hiện nay không chỉ là mức tăng của giá dầu, mà là thời gian cú sốc hiện hữu. Nếu xung đột kéo dài và nguồn cung tiếp tục bị gián đoạn, những tác động tiêu cực có thể tích tụ và lan rộng, làm thay đổi kỳ vọng chính sách và hành vi thị trường. Ngược lại, nếu tình hình sớm được kiểm soát, nền kinh tế toàn cầu - vốn đã chứng minh khả năng chống chịu trong thời gian qua – có thể hấp thụ cú sốc mà không rơi vào khủng hoảng sâu.

Dù kịch bản nào xảy ra, một điều khó có thể phủ nhận: năng lượng vẫn là “gót chân Achilles” của kinh tế thế giới. Cuộc khủng hoảng hiện tại cho thấy thế giới không chỉ đối mặt với một cú sốc năng lượng đơn lẻ, mà đang đứng trước một chuỗi phản ứng dây chuyền phức tạp giữa địa chính trị, thị trường, chính sách và niềm tin. Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là liệu giá dầu sẽ tăng tới đâu, mà là nền kinh tế toàn cầu có đủ sức chống chịu để vượt qua một vòng xoáy bất ổn mới hay không.

Bài 2: Khi dự trữ là "vùng đệm" chiến lược

Minh Trang/TTXVN (Tổng hợp)