Báo Lao Khổ và Bạn Nghèo: Tiếng nói của Đảng và người nghèo khổ

Cuối thập niên 20 đến đầu thập niên 30 của thế kỷ XX, kinh tế thế giới lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, lan rộng đến Đông Dương, đẩy nền kinh tế ở các nước thuộc địa suy thoái nghiêm trọng. Tình hình đó khiến đời sống nhân dân Việt Nam rơi vào cảnh khốn khổ, bần cùng, thực dân câu kết với địa chủ đàn áp, bóc lột tận xương tủy, mâu thuẫn giai cấp đến đỉnh điểm. Sau phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng diễn ra khắp nơi trong cả nước (1930 - 1931), đỉnh cao là Cao trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp ra sức đàn áp đẫm máu các cơ sở cách mạng, cơ sở đảng trong cả nước.

Ở tỉnh An Giang ngày nay, nhất là ở Long Xuyên, Châu Đốc, các chi bộ bị tổn thất nặng nề, các tổ chức quần chúng lần lượt tan rã, nhiều cán bộ, đảng viên bị địch bắt, cầm tù, tra tấn dã man, lãnh đạo Đặc ủy Hậu Giang bị địch bắt gần hết, mất đường dây liên lạc với Xứ ủy Nam kỳ. Phong trào cách mạng ở Long Xuyên, Châu Đốc đứng trước thử thách cực kỳ phức tạp, nếu không có lập trường tư tưởng vững vàng thì khó có thể vượt qua.

Ông Trịnh Văn Ấn (Hoàng), Bí thư Đặc ủy Long - Châu - Rạch - Hà (1931 - 1933). Ảnh tư liệu

Tháng 7/1931, một số đảng viên còn lại ở tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc mở cuộc họp tại Cù Lao Giêng, chủ động thành lập Đặc ủy Long - Châu - Rạch - Hà do Trịnh Văn Ấn (Hoàng) làm Bí thư Đặc ủy đầu tiên (1931 - 1933). Ngay sau khi hình thành tổ chức, Đặc ủy lãnh đạo khôi phục tổ chức đảng các địa phương. Đồng thời, tìm cách nối lại đường dây liên lạc với Xứ ủy Nam Kỳ, tăng cường các hoạt động tuyên truyền, cổ vũ phong trào cách mạng trong quần chúng nhân dân bằng những tờ truyền đơn.

Báo Lao Khổ

Đầu năm 1932, Đặc ủy Long - Châu - Rạch - Hà chủ trương xuất bản báo Cùng Khổ làm cơ quan ngôn luận của Đặc ủy, số đầu tiên xuất bản tháng 1/1932. Báo Cùng Khổ in ấn, phát hành tại căn cứ Chợ Mới, tỉnh Long Xuyên. Cuối năm 1932, địch phát hiện, báo bị đình bản, bộ phận in ấn bí mật chuyển về Cái Sơn, nội ô thị xã Long Xuyên. Năm 1933, báo hoạt động trở lại, đổi tên gọi là báo Lao Khổ, kỹ thuật in typo, khổ 26cm x 19cm. Báo Lao Khổ số 11, xuất bản ngày 30/10/1933 nêu rõ mục đích là “tiếng kêu tình anh em, chị em mau đoàn kết lại mà chiến đấu với quân thù giai cấp”. Từ năm 1933 đến năm 1934, báo Lao Khổ xuất bản tại Cái Sơn, phát hành được 16 số.

Báo Bạn Nghèo

Cùng với báo Lao Khổ, năm 1934, Ban Chấp ủy lâm thời tỉnh Châu Đốc chủ trương xuất bản báo Bạn Nghèo làm cơ quan ngôn luận của Ban Chấp ủy, số đầu tiên xuất bản ngày 30/7/1934. Kỳ xuất bản đầu tiên, báo Bạn Nghèo nêu rõ mục đích của tờ báo là “cơ quan tuyên truyền của hết thảy anh em, chị em nghèo; binh vực quyền lợi thiết thực hàng ngày cho anh chị em nghèo; chỉ đạo cho anh em, chị em về con đường giai cấp tranh đấu, đánh đổ đế quốc tư bản và địa chủ; nâng cao tinh thần trình độ, trí thức cho anh em, chị em; mưu cuộc kiến thiết xã hội…”.

Phạm vi phát hành của báo Bạn Nghèo chủ yếu trong nội bộ Đảng ở tỉnh Châu Đốc. Ngoài ra, báo còn phát hành khá rộng rãi trong quần chúng nhân dân như công nhân khu vực Núi Sam, các thợ thủ công, các chức sắc, chức việc Phật giáo…

Trong điều kiện hoạt động xuất bản bí mật và khó khăn, thiếu thốn, nhưng chỉ hơn 2 tháng (từ tháng 7 đến tháng 9/1934), báo Bạn Nghèo xuất bản và phát hành đến 9 số báo. Bước sang tháng 10/1934, cơ sở in ấn bị lộ, địch bắt một số cán bộ biên tập, trong đó có người bị tuyên án tử hình.

Đóng góp của hai tờ báo

Báo chí cách mạng ở Nam Kỳ giai đoạn 1930 - 1935 hoàn toàn xuất bản bí mật, bị chính quyền thực dân “dòm ngó”, truy lùng gắt gao. Khi phát hiện, chúng lập tức đình bản hoặc bắt bớ, cầm tù, tra tấn cán bộ làm báo. Trong bối cảnh đó, ở 2 tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc, Đặc ủy Long - Châu - Rạch - Hà và Ban Chấp ủy lâm thời tỉnh Châu Đốc cho ra đời 2 tờ báo làm cơ quan ngôn luận của Đảng là chuyện rất hiếm và khá sớm so với các tỉnh miền Tây Nam bộ.

Có thể nhận định rằng báo Lao Khổ và báo Bạn Nghèo xuất hiện đúng lúc để vạch trần âm mưu xảo quyệt của thực dân đế quốc, thức tỉnh quần chúng yêu nước ở địa phương và lan tỏa khắp vùng Hậu Giang. Trong khi báo chí của chính quyền thực dân “đầu độc”, “nhồi sọ” quần chúng nhân dân “để làm bền chặt nền thống trị đặng áp bức, bóc lột lao động thì báo Lao Khổ “của chúng ta như một cái lợi khí, để vạch mặt chỉ trán bọn đế quốc” (báo Lao Khổ số 16, ngày 18/3/1934). Báo Lao Khổ cũng chính là người “dìu dắt chúng ta bước lên con đường giai cấp đấu tranh, để dạy chúng ta cái tư tưởng bình đẳng, tự do, tức là tư tưởng cộng sản”.

Tuyên ngôn của báo Bạn Nghèo đăng trên số ra đầu tiên ngày 30/7/1934 viết: “Từ xưa đến nay, chúng ta đã thấy các báo chương của đế quốc và tụi trí thức bản xứ, tổ chức ra hằng ngày, cả trăm, muôn ngàn tờ, toàn là đồ nhồi sọ và che khuất ánh sáng toàn thế giới, cho dễ bề áp bức anh chị em chúng mình, chớ chưa từng thấy có một tờ báo nào để thật tâm mưu cầu sự ích lợi cho đa số anh chị em mình”. Báo Bạn Nghèo dẫn lời Các Mác để thức tỉnh công nông, làm rõ vấn đề giai cấp “Mã Khắc Tư" (Các Mác) nói “chỉ có giai cấp nghèo mới thật sự mưu lợi ích cho giai cấp nghèo mà thôi”.

Trang nhất báo Cùng Khổ xuất bản đầu năm 1932, sau đó đổi thành báo Lao Khổ đầu năm 1933. Ảnh tư liệu

Dù chi phí xuất bản ngày càng khó khăn, nhưng báo Lao Khổ vẫn quyết tâm tiếp tục xuất bản phục vụ yêu cầu lãnh đạo phong trào, tuyên truyền, cổ vũ quần chúng đấu tranh. Báo Lao Khổ kêu gọi “anh em, chị em ta hãy viết bài, lấy tin tức gởi về cho báo Lao Khổ và hy sinh chút ít tiền tài, để nuôi sống tờ báo cho thường mỗi tháng 2 kỳ và rồi đây sẽ nhờ sức phụ giúp của anh em, chị em mà ra nhiều lần nữa”.

Báo Bạn Nghèo kêu gọi quần chúng thức tỉnh, vững vàng ý chí, dũng cảm đấu tranh, nhưng cũng kiên quyết không chấp nhận tư tưởng nửa vời “Hỡi anh chị em, ai là người sợ sự khủng bố của đế quốc mà chán nản cách mạng, xin hãy đứng dẹp ra một bên…”.

Mặc dù tồn tại không lâu, xuất bản trong điều kiện khó khăn, kỹ thuật in ấn thô sơ, cán bộ làm báo chưa từng qua trường lớp, nhưng báo Lao Khổ và báo Bạn Nghèo đã có sự đóng góp xứng đáng trong lãnh đạo, khôi phục các cơ sở đảng, cơ sở cách mạng bị địch khủng bố, giam cầm, tra tấn, giết hại những cán bộ kiên trung của Đảng ở 2 tỉnh Long Xuyên và Châu Đốc những năm đầu thập niên 30 thế kỷ XX. Đồng thời, khơi dậy tinh thần đoàn kết, yêu nước, ý chí kiên cường, niềm tin vững chắc vào sự lãnh đạo của Đảng và thắng lợi của cách mạng Việt Nam.