Bảo tàng tư nhân và hành trình đưa cổ vật đến gần công chúng
Dành hơn hai thập kỷ âm thầm sưu tầm gần 4.000 hiện vật, ông Nguyễn Mạnh Cường (phường Tây Hoa Lư) đã đưa bộ sưu tập gia đình vượt khỏi khuôn khổ thú chơi cá nhân để thành lập bảo tàng tư nhân, mở rộng cánh cửa đón công chúng chiêm ngưỡng các cổ vật và di sản quý giá.

Ông Nguyễn Mạnh Cường dành hơn 20 năm sưu tầm, gìn giữ những hiện vật mang dấu ấn lịch sử, văn hóa dân tộc.
Về tổ dân phố Minh Hoa, phường Tây Hoa Lư, không khó để cảm nhận thời gian lắng đọng ngay tại ngôi nhà của ông Nguyễn Mạnh Cường. Gần 4.000 hiện vật được trưng bày xen kẽ từ không gian chính ra tới khu vườn xung quanh, tạo nên một lát cắt sinh động về tiến trình lịch sử và đời sống của người Việt. Trải dài trên các chất liệu đá, gỗ, gốm sứ là hành trình nối liền từ những dấu tích thời tiền sử sâu tuổi, qua các triều đại Đinh, Lý, Trần, Lê, cho đến những vật dụng sinh hoạt mộc mạc của thời bao cấp.
Lưu giữ quá khứ
Ít ai nghĩ rằng khối di sản đồ sộ ấy lại được gây dựng bởi một người không sinh ra trong gia đình có truyền thống chơi cổ vật, cũng chưa từng ngồi trên ghế giảng đường khảo cổ học. Với ông Nguyễn Mạnh Cường, nhân duyên với di sản đến hoàn toàn tự nhiên từ năm 17, 18 tuổi. Ngày ấy, mỗi khi nhìn vào những nông cụ, chiếc bát, chiếc nồi cũ kỹ của cha ông để lại trong gia đình, chàng trai trẻ đã lặng lẽ thu gom, cất giữ bằng một cảm nhận mơ hồ nhưng da diết rằng những vật dụng bình dị kia mang trong mình giá trị cần phải được bảo toàn.
“Khi nhìn thấy những món đồ của thế hệ đi trước, trong lòng tôi luôn có một điều gì đó cứ thôi thúc, như thể một tiếng nói trái tim vậy. Lúc ấy tư duy còn non trẻ, tôi chỉ mong ước rằng nếu sau này có cơ hội, mình nhất định sẽ giữ lại những nét văn hóa mà cha ông để lại” - ông Cường chia sẻ.

Gần 4.000 hiện vật thuộc nhiều thời kỳ lịch sử đang được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng Long Giang.
Bước vào con đường sưu tầm một cách tự phát khi điều kiện kinh tế gia đình dần ổn định, ông phải tự mình tìm hiểu giữa thị trường đồ cũ, đồ cổ và đồ giả cổ vốn đầy rẫy cạm bẫy. Không được trang bị kiến thức từ trường lớp, có những lúc vì quá say mê, ông phải chấp nhận “trả giá bằng tiền mặt” khi mua nhầm hiện vật không đúng niên đại. Song thay vì chùn bước, ông nhìn thẳng vào những vấp váp ấy như một trường học khắc nghiệt để trưởng thành. Từ thực tiễn ấy, ông đúc kết cho mình nguyên tắc nghề nghiệp sâu sắc: luôn giữ sự cẩn trọng, chắc chắn và biết chậm lại để quan sát, nhận định, đánh giá kỹ lưỡng, tránh nhầm lẫn giữa tinh hoa đích thực của tiền nhân với những sản phẩm làm lại.

Bức tranh gỗ Tùng Hạc sơn son thếp vàng là một trong những hiện vật để lại nhiều dấu ấn trong hành trình sưu tầm của ông Cường.
Chính sự điềm tĩnh và lòng kiên trì ấy đã giúp ông kết nối được những cơ duyên đặc biệt, mà câu chuyện về một bức tranh gỗ Tùng Hạc sơn son thếp vàng là một minh chứng rõ nét. Bức tranh vốn là di vật gia truyền của các cụ ở tỉnh Hưng Yên, theo chân gia chủ lên vùng kinh tế mới ở tỉnh Sơn La. Biết tin qua người quen, suốt 15 năm ròng, ông Cường không quản ngại ngược xuôi quãng đường hàng trăm cây số hết lần này đến lần khác chỉ để gặp gỡ và thuyết phục chủ nhân. Đứng trước sự bền bỉ và tình yêu chân thành dành cho văn hóa truyền thống, gia chủ cuối cùng đã xúc động đồng ý nhượng lại bức tranh quý. Ở đó, cuộc chuyển giao không mang dáng dấp của một thương vụ mua bán, mà là sự trao gửi niềm tin giữa những người cùng trân trọng ký ức cha ông.
Ứng xử với di sản
Trong cuộc phỏng vấn, điểm chạm sâu sắc nhất khi trò chuyện với người sáng lập Bảo tàng Long Giang không nằm ở số lượng hiện vật hay giá trị thị trường của từng món đồ, mà ở cách ông định nghĩa về văn hóa và ứng xử với di sản. Giữa ngót 4.000 cổ vật đủ mọi niên đại, khi được hỏi đâu là hiện vật tâm đắc nhất, ông khẳng định mình dành tình yêu thương đồng đều, không phân biệt hiện vật sang hèn hay đắt rẻ. Trong nhận thức của ông, một công cụ đá từ buổi bình minh lịch sử hay một kỷ vật đời thường của thời bao cấp đều mang giá trị lịch sử - văn hóa bình đẳng như nhau, bởi điều cốt lõi làm nên linh hồn hiện vật chính là dấu ấn văn hóa mà thế hệ trước gửi gắm lại.

Ông Nguyễn Mạnh Cường giới thiệu những hiện vật được sưu tầm, lưu giữ qua nhiều năm.

Từ những nông cụ, vật dụng sinh hoạt đến cổ vật quý, mỗi hiện vật tại bảo tàng đều mang trong mình một câu chuyện về quá khứ.
Từ trải nghiệm nhiều năm sống cùng cổ vật, ông Cường nhìn nhận hai chữ “văn hóa” bằng một lăng kính rộng mở và giàu tính nhân văn. Theo ông, văn hóa là một khái niệm mênh mông, bao la; nó không chỉ kết tinh nơi dáng gốm, thớ gỗ, khối đá hữu hình đang hiện diện tại bảo tàng, mà còn chảy trôi bền bỉ trong mạch ngầm di sản phi vật thể. Muốn gìn giữ di sản một cách căn cơ, trước hết con người phải biết tư duy, thấu hiểu và đánh giá đúng bản chất của văn hóa.
Ông khiêm nhường tự nhận mình chỉ là “người kế tiếp” trong dòng chảy tiếp nối của lịch sử: những món đồ mấy nghìn năm tuổi sở dĩ còn tồn tại đến hôm nay là nhờ qua mỗi thời đại đều có những con người lặng lẽ nâng niu, gìn giữ. Nghĩ đến một ngày sức khỏe và trí tuệ không còn đủ để rong ruổi trên những hành trình tìm kiếm cổ vật, ông vẫn vững tin rằng thế hệ kế cận trong chính gia đình, những người con của ông sẽ tiếp tục viết tiếp trang sử bảo tồn văn hóa dân tộc ấy.
Bảo tồn di sản
Trong bức tranh bảo tồn di sản hiện nay, không ít bộ sưu tập tư nhân có giá trị lớn nhưng vẫn nằm lặng lẽ sau cánh cửa gia đình, đối diện với nguy cơ phân tán hoặc thiếu cơ chế bảo quản khoa học. Nhận thức rõ điều đó, thay vì chỉ lưu giữ cổ vật như một thú chơi cá nhân, ông Nguyễn Mạnh Cường đã chủ động tìm hiểu, tiếp cận các cơ quan quản lý nhà nước có chuyên môn để đưa toàn bộ bộ sưu tập vào khuôn khổ hoạt động bài bản, có hệ thống.
Quá trình chuyển hóa từ một bộ sưu tập cá nhân thành một thiết chế văn hóa công cộng hợp pháp đòi hỏi sự nghiêm túc và tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật. Dưới sự chỉ đạo của Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, Bảo tàng tỉnh đã phối hợp với các đơn vị liên quan thành lập hội đồng giám định để thẩm định khoa học, xác định rõ giá trị và niên đại từng hiện vật theo đúng quy trình của Luật Di sản văn hóa. Chính sự đồng hành, tạo điều kiện kịp thời của các cơ quan quản lý nhà nước cùng sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp phát triển văn hóa dân tộc đã tiếp thêm động lực để ước mơ mang tên Bảo tàng Long Giang trở thành hiện thực.

Bảo tàng Long Giang chính thức công bố thành lập và khai trương, mở cửa đón công chúng tham quan từ ngày 22/11.
Việc tổ chức lễ công bố thành lập và khai trương Bảo tàng Long Giang vào ngày 22/11 được đưa vào chuỗi hoạt động hưởng ứng Tuần Văn hóa đại đoàn kết dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của cá nhân người sáng lập. Ở tầm rộng hơn, đây là minh chứng sinh động cho sức sống của chủ trương xã hội hóa hoạt động văn hóa, khi tâm huyết của người dân bắt nhịp hành lang pháp lý minh bạch và sự quan tâm kịp thời từ cơ quan chuyên môn.
Sinh ra và trưởng thành trên mảnh đất Cố đô Hoa Lư nghìn năm văn hiến, khát vọng lớn nhất của ông là biến Bảo tàng Long Giang thành một địa chỉ văn hóa rõ ràng, tin cậy nơi cộng đồng, thế hệ trẻ yêu văn hóa có thể trực tiếp chạm vào chiều sâu lịch sử, và nơi bạn bè quốc tế khi đến Việt Nam có thêm một cánh cửa để thấu hiểu hồn cốt dân tộc Việt.
Cổ vật chỉ thực sự có đời sống trường tồn khi bước ra ánh sáng để đến với công chúng. Hành trình của Bảo tàng Long Giang cho thấy, khi tình yêu di sản của mỗi cá nhân được khơi thông bằng cơ chế quản lý khoa học và khát vọng phụng sự cộng đồng, những bảo tàng tư nhân sẽ trở thành những “cánh tay nối dài” giàu sức sống, góp phần đưa trầm tích văn hóa dân tộc hòa chảy bền bỉ vào cuộc sống đương đại.
