Giữ hồn kiến trúc chùa Khmer Bảy Núi gắn với du lịch cộng đồng

Giữa vùng Bảy Núi (An Giang), hệ thống chùa cổ Khmer không chỉ là di sản kiến trúc Angkor độc đáo mà còn đang được số hóa, gắn kết phát triển du lịch bền vững.

Dấu ấn nghệ thuật Angkor giữa miền Bảy Núi

Tập trung chủ yếu tại các địa phương vùng cao như Tri Tôn, Tịnh Biên… hệ thống chùa Phật giáo Nam tông Khmer ở An Giang mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nghệ thuật Angkor. 

Mỗi ngôi chùa là một tổng thể hài hòa giữa sự uy nghiêm, tráng lệ và nét mềm mại, tinh tế. Đặc trưng dễ nhận biết nhất của kiến trúc chùa Khmer vùng Bảy Núi là kết cấu mái ngói nhiều tầng uốn cong thanh thoát, cùng những đỉnh tháp nhọn vươn cao giữa nền trời. 

Trên từng hàng cột trụ, kèo mái đến đầu đao, bàn tay tài hoa của các nghệ nhân đã chạm trổ tỉ mỉ những hình tượng linh thiêng như rồng, rắn thần Naga bảy đầu, chim thần Krud cùng hệ thống phù điêu, tượng Phật uy nghiêm.

Chùa Xvay Ton (còn gọi là chùa Xà Tón), là công trình tiêu biểu nhất cho nghệ thuật kiến trúc chùa tháp của đồng bào Khmer vùng Nam Bộ. Ngôi chùa có tuổi đời hơn 300 năm và đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 1986. Ảnh: Tuấn Kiệt

Chùa Xvay Ton (còn gọi là chùa Xà Tón), là công trình tiêu biểu nhất cho nghệ thuật kiến trúc chùa tháp của đồng bào Khmer vùng Nam Bộ. Ngôi chùa có tuổi đời hơn 300 năm và đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 1986. Ảnh: Tuấn Kiệt

Mỗi ngôi chùa cổ tự vùng Bảy Núi đều mang một sắc thái riêng. Nếu chùa Tà Pạ nằm trên triền núi cao được ví như "chốn tiên cảnh" với diện tích gần 4.000m2, thì cổng chùa Koh Kas – thường được gọi là "Cổng trời Tri Tôn" – lại gây ấn tượng khi nằm tách biệt giữa cánh đồng lúa bao la dưới chân núi Dài.

Mang đậm dấu ấn Phật giáo Nam tông Khmer, cổng chùa sừng sững với bốn trụ cột vững chãi, mái ngói xếp tầng cong vút và ba ngọn tháp nhọn chạm khắc tinh xảo hình tượng rắn thần Naga, chim thần Krud, cùng Thần bốn mặt (Bayon/Brahma) trong sắc vàng cam rực rỡ. Đứng từ khung cổng nhìn ra, bức tranh đồng quê miền Tây hiện lên sống động với màu xanh của lúa non hay sắc vàng óng ả mùa gặt, tạo nên không gian giao hòa giữa vẻ trầm mặc, uy nghiêm và nét bình yên đặc trưng của vùng Bảy Núi.

Trong khi đó, chùa Xvay Ton (còn gọi là chùa Xà Tón) với tuổi đời hơn 300 năm không chỉ là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia với quần thể cổ tự rêu phong, mà còn xác lập kỷ lục Việt Nam về nơi lưu giữ nhiều kinh sách viết trên lá buông nhất cả nước. Bên cạnh đó, những ngôi chùa như Krăng Krốch, Soài So hay chùa Sà Lôn cũng góp phần làm phong phú thêm không gian văn hóa, là điểm sáng trong phong trào xây dựng đời sống văn hóa tại phum sóc.

Kiến trúc độc đáo của chùa Tà Pạ nhìn từ dưới lên, nổi bật hệ thống cột chống kiên cố tựa vào sườn đồi. Ảnh: Tuấn Kiệt

Kiến trúc độc đáo của chùa Tà Pạ nhìn từ dưới lên, nổi bật hệ thống cột chống kiên cố tựa vào sườn đồi. Ảnh: Tuấn Kiệt

Cổng chùa Koh Kas hay còn gọi là "Cổng trời Tri Tôn" đã từ lâu trở thành một địa điểm khá nổi tiếng của cộng đồng đam mê du lịch khi ghé thăm vùng Bảy Núi An Giang. Ảnh: Tuấn Kiệt

Cổng chùa Koh Kas hay còn gọi là "Cổng trời Tri Tôn" đã từ lâu trở thành một địa điểm khá nổi tiếng của cộng đồng đam mê du lịch khi ghé thăm vùng Bảy Núi An Giang. Ảnh: Tuấn Kiệt

"Trường học" giữ gìn bản sắc và bài toán bảo tồn nguyên bản

Với đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, ngôi chùa không chỉ là chốn tâm linh mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra các đại lễ truyền thống như Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay, Lễ cúng ông bà Sene Dolta, Lễ cúng trăng Ok Om Bok. Đặc biệt, ngay trong những gian nhà gỗ mộc mạc như tại chùa Mỹ Á (phường Chi Lăng, thị xã Tịnh Biên) hay nhiều phum sóc khác, các vị sư sãi còn trực tiếp đứng lớp dạy tiếng nói, chữ viết Khmer và chữ Pali cho con em đồng bào, góp phần gìn giữ cội nguồn văn hóa qua nhiều thế hệ.

Trao đổi về giá trị của hệ thống di sản này, bà Phạm Thị Kiều Oanh - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tri Tôn (An Giang), khẳng định hệ thống chùa Khmer đóng vai trò là trung tâm duy trì và truyền tải bản sắc văn hóa của đồng bào. Thông qua các lễ hội, nghi thức tâm linh và hoạt động cộng đồng tại chùa, thế hệ trẻ có điều kiện hiểu sâu sắc hơn về nguồn cội, phong tục và ngôn ngữ dân tộc.

"Việc giữ gìn, bảo tồn các ngôi chùa cũng chính là góp phần bảo vệ không gian văn hóa đặc trưng của đồng bào Khmer trên địa bàn," bà Oanh nhấn mạnh.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn hệ thống chùa cổ hiện đang đối mặt với không ít thách thức. Nguồn kinh phí phục vụ tu bổ còn hạn hẹp, trong khi nhiều công trình có tuổi đời hàng trăm năm, thường xuyên chịu tác động khắc nghiệt của thời tiết, thiên tai. Đáng lo ngại hơn, đội ngũ có chuyên môn sâu về bảo tồn kiến trúc cổ và kỹ thuật chạm trổ truyền thống còn thiếu hụt; nếu việc tu bổ thực hiện không đúng phương pháp rất dễ làm mất đi giá trị nguyên bản của công trình.

Các vị sư sãi trực tiếp đứng lớp, giúp các em nhỏ vùng Bảy Núi thông thạo tiếng nói, chữ viết Khmer, tiếp nối nét đẹp văn hóa địa phương. Ảnh: Tuấn Kiệt

Các vị sư sãi trực tiếp đứng lớp, giúp các em nhỏ vùng Bảy Núi thông thạo tiếng nói, chữ viết Khmer, tiếp nối nét đẹp văn hóa địa phương. Ảnh: Tuấn Kiệt

Trước thực trạng này, chính quyền địa phương đang duy trì mối liên hệ chặt chẽ với các vị sư sãi và Ban Quản trị chùa để khảo sát, đánh giá hiện trạng, từng bước xây dựng phương án phục hồi bám sát nguyên tắc giữ gìn tối đa các yếu tố nguyên bản. Song song đó, địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân cùng chung tay gìn giữ di sản, đồng thời huy động đa dạng nguồn lực xã hội hóa từ cộng đồng, doanh nghiệp và các nhà hảo tâm.

Gắn bảo tồn di sản với chuyển đổi số và du lịch bền vững

Không dừng lại ở việc "giữ nguyên trạng", địa phương đang định hướng kết nối công tác bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân. Thời gian tới, vùng Bảy Núi sẽ lấy hệ thống chùa Khmer làm điểm nhấn đặc sắc để giới thiệu giá trị kiến trúc, lịch sử, kết hợp cùng các lễ hội truyền thống như Ok Om Bok, Chol Chnam Thmay để du khách trải nghiệm trực tiếp đời sống phum sóc.

"Phát triển du lịch phải gắn với bảo tồn văn hóa, tránh thương mại hóa quá mức làm ảnh hưởng đến sự tôn nghiêm và giá trị nguyên bản của chùa. Địa phương sẽ phối hợp tổ chức quảng bá lễ hội bài bản, đồng thời xây dựng hệ thống bảng thông tin, tài liệu giới thiệu chi tiết về lịch sử, kiến trúc và văn hóa tại các điểm tham quan", bà Phạm Thị Kiều Oanh chia sẻ thêm.

Địa phương định hướng phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn nguyên bản giá trị di sản, tránh thương mại hóa quá mức. Ảnh: Tuấn Kiệt

Địa phương định hướng phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn nguyên bản giá trị di sản, tránh thương mại hóa quá mức. Ảnh: Tuấn Kiệt

Ở tầm nhìn tổng thể cấp tỉnh, theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch An Giang, trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, tỉnh xác định công tác bảo tồn văn hóa đa tộc người phải được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển du lịch bền vững. Định hướng chung là bảo tồn có chọn lọc, tôn trọng tính chân thực của di sản, lấy cộng đồng làm trung tâm, đồng thời gắn với nhu cầu đời sống đương đại và xu hướng phát triển kinh tế xanh, kinh tế văn hóa.

Theo đó, ngành văn hóa tỉnh đang tập trung kiểm kê, số hóa toàn diện hệ thống di sản văn hóa; xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu, giáo dục và quảng bá du lịch. Song song với việc phục hồi các loại hình văn hóa có nguy cơ mai một và hình thành các không gian văn hóa cộng đồng tại những vùng trọng điểm, An Giang cũng chú trọng hỗ trợ, tôn vinh nghệ nhân, đào tạo nguồn nhân lực làm công tác văn hóa, du lịch và khuyến khích người dân trực tiếp tham gia làm du lịch cộng đồng.

Trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các điểm đến, bản sắc văn hóa đa tộc người chính là yếu tố tạo nên sự khác biệt và sức hấp dẫn lâu dài cho du lịch An Giang. Khi được bảo tồn đúng cách, số hóa bài bản và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, hệ thống chùa cổ Khmer vùng Bảy Núi không chỉ giữ vững hồn cốt phum sóc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, mà còn trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng đưa du lịch trở thành ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, đóng góp thiết thực vào sự phát triển của tỉnh và khu vực Tây Nam Bộ.

Nguồn VietnamNet: https://vietnamnet.vn/giu-hon-kien-truc-chua-khmer-bay-nui-gan-voi-du-lich-cong-dong-2574869.html