Bảo tồn di tích - Cần một cơ chế đủ mạnh

Nhiều di tích đang “kêu cứu”

Chùa Vĩnh Khánh (xã Tam Sơn) là ngôi chùa cổ gắn liền với đời sống sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân ven bờ Sông Lô. Năm 1962, chùa được xếp hạng di lích lịch sử cấp quốc gia. Hiện tại, nhiều cấu kiện trong chùa đã bị hư hỏng, không đảm bảo khả năng chịu lực, phải chống đỡ tạm bằng cột sắt, mái ngói bị xô lệch, sập nhiều mảng. Nếu không được tu bổ kịp thời, di tích có thể đối mặt với nguy cơ sập đổ, nhất là trong điều kiện mưa bão kéo dài.

Chùa Vĩnh Khánh (xã Tam Sơn) đã xuống cấp phải dùng các thanh sắt để gia cố chống sập đổ.

Ông Nguyễn Ngọc Khuê, xã Tam Sơn chia sẻ: "Chùa Vĩnh Khánh nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bình Sơn. Đây là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của Nhân dân địa phương. Tuy nhiên, những năm gần đây chùa xuống cấp nghiêm trọng, chính quyền địa phương đã có cảnh báo sập đổ và hạn chế người dân vào làm lễ. Trước tình trạng này, chúng tôi mong muốn tỉnh sớm có cơ chế hỗ trợ, trùng tu, tôn tạo di tích để bảo tồn giá trị của di tích, đồng thời đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người dân".

Di tích lịch sử cấp tỉnh Đình Lập Đinh (phường Xuân Hòa) xuống cấp nghiêm trọng.

Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, toàn tỉnh hiện có gần 2.800 di tích lịch sử, trong đó có 980 di tích đã được xếp hạng, gồm 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích quốc gia và 798 di tích cấp tỉnh. Không chỉ là quê hương của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Phú Thọ còn lưu giữ nhiều dấu tích của các nền văn hóa khảo cổ nổi tiếng như Sơn Vi, Hòa Bình, Phùng Nguyên, Đồng Đậu và Gò Mun - những minh chứng quan trọng về quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam.

Tuy nhiên, qua rà soát, hiện có 257/980 di tích đã được xếp hạng đang xuống cấp hoặc xuống cấp nghiêm trọng, chiếm khoảng 26%. Trong đó, có 1 di tích quốc gia đặc biệt, 60 di tích quốc gia và 196 di tích cấp tỉnh. Đáng lo ngại, phần lớn các công trình xuống cấp đều là kiến trúc gỗ truyền thống có niên đại hàng trăm năm. Nếu không được can thiệp kịp thời, nguy cơ mất đi các yếu tố gốc của di tích là rất lớn.

Cần một cơ chế đủ mạnh để di tích được hồi sinh

Nhận thức rõ vai trò của di sản văn hóa đối với phát triển bền vững, những năm qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ động tham mưu nhiều chủ trương, chính sách nhằm bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích. Từ công tác kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, khoanh vùng bảo vệ đến xây dựng các chương trình chống xuống cấp đều được triển khai đồng bộ.

Giai đoạn 2020 - 2025, toàn tỉnh đã huy động khoảng 1.500 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước và các nguồn lực xã hội hóa để đầu tư cho công tác bảo tồn di sản; thực hiện bảo quản, tu bổ, phục hồi và chống xuống cấp cho khoảng 250 di tích.

Cùng với nguồn lực từ ngân sách, tỉnh đẩy mạnh xã hội hóa, huy động doanh nghiệp, tổ chức và Nhân dân tham gia bảo tồn di tích. Nhiều công trình sau khi được tu bổ đã trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần quảng bá hình ảnh vùng Đất Tổ và thúc đẩy phát triển du lịch.

Tuy nhiên, với gần 1.000 di tích đã được xếp hạng cùng hàng trăm công trình cần tu bổ khẩn cấp, nguồn lực hiện nay vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Đây là điểm nghẽn lớn nhất trong công tác bảo tồn di sản.

Đình Vĩnh Sơn (xã Thổ Tang), di tích lịch sử cấp quốc gia vừa được trùng tu, tôn tạo từ ngân sách hỗ trợ của tỉnh.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, tại Kỳ họp thứ Ba, HĐND tỉnh khóa XX đã thông qua Nghị quyết quy định cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ, tôn tạo, phục hồi các di tích được xếp hạng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030.

Đồng chí Trần Thị Minh Lợi - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: "Việc HĐND tỉnh thông qua Nghị quyết là bước đột phá quan trọng trong công tác bảo tồn di sản văn hóa, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các địa phương chủ động triển khai dự án tu bổ, đặc biệt đối với những di tích xuống cấp nghiêm trọng và có giá trị tiêu biểu.

Quan trọng hơn, cơ chế hỗ trợ sẽ góp phần bảo vệ hiệu quả các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật và khoa học của hệ thống di tích; hạn chế nguy cơ mất đi những yếu tố gốc của di sản.

Không chỉ dừng ở mục tiêu bảo tồn, Nghị quyết còn hướng tới phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa, du lịch tâm linh và du lịch sinh thái. Khi các di tích được phục hồi, sức hấp dẫn đối với du khách sẽ tăng lên, kéo theo sự phát triển của các hoạt động dịch vụ, thương mại, tạo thêm việc làm và nguồn thu cho người dân.

Đây cũng là động lực quan trọng để huy động mạnh mẽ hơn các nguồn lực xã hội hóa, đồng thời nâng cao trách nhiệm của cộng đồng trong gìn giữ và phát huy giá trị di sản".

Một cơ chế hỗ trợ đủ mạnh sẽ giúp các địa phương giảm bớt khó khăn về nguồn vốn, chủ động hơn trong công tác tu bổ, đồng thời tạo điều kiện để nhiều công trình có giá trị được hồi sinh. Khi mỗi di tích được trùng tu đúng cách, đó không chỉ là sự hồi sinh của một công trình kiến trúc mà còn là sự tiếp nối của lịch sử, văn hóa và bản sắc vùng Đất Tổ, để những giá trị ấy tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại.