Bảo vật của người Chăm và Raglai ở Khánh Hòa

Dấu ấn văn hóa Chăm và Raglai

Quần thể tháp Pô Klong Garai gồm ba tháp trên đỉnh đồi Trầu (phường Đô Vinh), xây dựng cuối thế kỷ XIII – đầu thế kỷ XIV. Vượt qua thăng trầm lịch sử, di tích vẫn lưu giữ hiện vật và giá trị truyền thống của văn hóa Chăm. Năm 1979, Pô Klong Garai được xếp hạng Di tích quốc gia; năm 2016 được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt.

Điểm nhấn là tháp chính dài 13,8 m, rộng 10,7 m, cao 20,5 m; bên trong đặt tượng thờ vua Pô Klong Garai (1151–1205). Năm 2024, tượng thờ được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của di tích và tăng sức hấp dẫn điểm đến.

Đứng dưới gốc me trăm tuổi hướng về các tháp Chăm, anh Trần Văn Tài (du khách từ Hà Nội) cho biết anh ấn tượng với cụm tháp Pô Klong Garai ở Khánh Hòa sau khi tham quan nhiều đền tháp Chăm miền Trung. “Đến đây, tôi không chỉ chiêm ngưỡng kiến trúc độc đáo của người Chăm mà còn tìm hiểu về Bảo vật quốc gia và vua Pô Klong Garai, người có công phát triển kinh tế, xây dựng hệ thống thủy lợi, giúp dân chúng ấm no", anh Tài nói.

Tháp Pô Klong Garai đậm nét Chăm ở tỉnh Khánh Hòa. Ảnh: X.N

Ông Đổng Văn Nhường, Phó Trưởng ban Quản lý Di tích tháp Pô Klong Garai, cho biết bảo vật quốc gia tượng thờ vua Pô Klong Garai có niên đại thế kỷ XVI–XVII, gồm bệ Yoni và trụ Linga tạo thành phù điêu bán tượng vua. Theo truyền thuyết, vua Pô Klong Garai hóa thân trong biểu tượng thờ thần Shiva. Tác phẩm sa thạch quý hiếm này được đục chạm tinh xảo, mang giá trị mỹ thuật cao, thể hiện hình ảnh “Thần – Vua” đặc biệt; là sự hòa quyện phong cách Ấn Độ giáo với tín ngưỡng bản địa, biểu đạt sự nhất thể giữa vương quyền và thần quyền.

Ngoài tượng thờ vua Pô Klong Garai, kho tàng văn hóa Chăm còn có ba Bảo vật quốc gia: Bia Hòa Lai và Bia Phước Thiện (niên đại cuối thế kỷ VIII – đầu thế kỷ IX) và Phù điêu vua Pô Rômê (thế kỷ XVII). Hai bia trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận; phù điêu vua Pô Rômê lưu giữ tại di tích tháp Pô Rômê, xã Phước Hữu, huyện Ninh Phước.

Mỗi bảo vật mang giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật riêng, phản ánh đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Chăm xưa tại vùng đất Panduranga.

Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa (trước đây là Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận) lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc Chăm giá trị, với bộ sưu tập từ thế kỷ VIII đến XVII. Nổi bật là các tác phẩm điêu khắc đá như văn khắc, bia, tượng đá kút, chủ yếu nguyên bản và có nguồn gốc trong tỉnh. Các tác phẩm thể hiện nhiều phong cách nghệ thuật khác nhau, từ văn bia Hòa Lai, văn bia Phước Thiện đến các bia đá niên đại muộn hơn.

Trong ngôi tháp chính thờ vua Po Klong Garai (1151 - 1205) với biểu tượng Mukha - Linga. Ảnh: X.N

Theo ghi chép, bia ký là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và nghệ thuật Chăm. Bia Hòa Lai, phát hiện trong đợt khảo cổ tháp Hòa Lai năm 2006, còn nguyên vẹn, khắc trên ba mặt bằng chữ Phạn (Sanskrit). Nội dung bia ghi lại lịch sử xây dựng các tháp Hòa Lai, triều đại và tín ngưỡng tôn giáo ở vùng Panduranga thời Hoàn Vương. Đây là hiện vật độc bản, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và điêu khắc của văn hóa Chăm, phát triển từ thế kỷ II đến XVII ở miền Trung Việt Nam.

Bảo tồn di sản văn hóa Chăm và Raglai

Cùng với văn hóa Chăm, văn hóa Raglai ở Khánh Hòa mang đậm bản sắc và giá trị nhân văn, với di sản tiêu biểu là Bộ sưu tập đàn đá Khánh Sơn – nhạc cụ cổ niên đại khoảng 2.500–3.000 năm, hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa. Năm 1979, Việt Nam công bố phát hiện bộ đàn đá Khánh Sơn, khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật độc đáo của nhạc cụ này. Tiếng đàn đá phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người Raglai. Hiện nay, Khánh Hòa đang phục dựng đàn đá nguyên bản, chế tác đàn mới, truyền dạy kỹ năng biểu diễn cho thế hệ trẻ nhằm bảo tồn giá trị âm nhạc truyền thống và tạo điểm nhấn cho chương trình văn hóa – du lịch địa phương.

Tỉnh Khánh Hòa đã nỗ lực trùng tu, tôn tạo các di tích nhằm phát huy giá trị di sản và Bảo vật quốc gia, bảo đảm nguyên giá trị lịch sử, văn hóa và mỹ thuật. Các di tích được kết nối thành cụm du lịch, thu hút đông đảo du khách. Hàng năm, tại các đền tháp Pô Rômê và Pô Klong Garai diễn ra nghi lễ tín ngưỡng và biểu diễn văn hóa, nghệ thuật, giới thiệu văn hóa Chăm. Bảo tàng tỉnh cũng áp dụng biện pháp bảo quản khoa học cho hiện vật và dán mã QR để du khách dễ dàng tìm hiểu thông tin, tạo trải nghiệm mới mẻ. Những nỗ lực này không chỉ bảo tồn di sản mà còn góp phần phát triển du lịch bền vững cho Khánh Hòa.

Du khách tham quan kiến trúc Chăm cổ. Ảnh: X.N

Ông Nguyễn Long Biên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa, cho biết tỉnh đang kết hợp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa với phát triển kinh tế, du lịch; tập trung bảo tồn các di sản và công trình văn hóa tiêu biểu, có ý nghĩa chính trị, lịch sử, truyền thống đặc sắc để phát triển văn hóa và con người Khánh Hòa. UBND tỉnh giao Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp các đơn vị liên quan điều tra, nghiên cứu, trình xếp hạng di tích, di sản, bảo vật; đẩy mạnh bảo tồn và giới thiệu di sản bằng nhiều hình thức, chú trọng ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao trải nghiệm của khách tham quan tại di tích, bảo tàng, Trung tâm Nghiên cứu văn hóa Chăm và các điểm du lịch.

Xuân Ngọc