Bảo vật quốc gia: Trầm tích văn hóa nghìn năm trên đất Cố đô

Người dân phường Tây Hoa Lư đón nhận Bằng công nhận Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán là bảo vật quốc gia.

Báu vật “kết tinh” chiều sâu văn hóa

Trong không gian trầm mặc của động Liên Hoa, chùa Phong Phú (phường Tây Hoa Lư), hình tượng 18 vị La Hán được khắc trực tiếp trên vách đá tự nhiên vẫn hiện diện sau gần tám thế kỷ. Mỗi đường nét chạm khắc không chỉ thể hiện tài năng, tư duy thẩm mĩ của nghệ nhân xưa mà còn lưu giữ những dấu ấn đặc sắc của Phật giáo thời Trần. Trải qua những biến thiên của lịch sử, bộ tranh khắc ma nhai trở thành chứng tích quý giá, góp phần làm nên chiều sâu văn hóa của vùng đất Cố đô Hoa Lư.

Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán gồm 18 bức, thể hiện hình tượng 18 vị La Hán với những tư thế, cử chỉ và thần thái vô cùng sống động. Có vị trong tư thế thiền định an nhiên, có vị uy nghiêm cầm tích trượng, có vị nhẹ nhàng nâng tràng hạt, có vị lại thể hiện vẻ trầm tư, tĩnh tại.

Toàn bộ các bức tranh được bố trí cân đối, tài tình trên hai vách đá của hang động, mỗi bên 9 bức, tạo thành một tổng thể nghệ thuật hài hòa, trang nghiêm. Bao quanh hình tượng các vị La Hán là hệ thống khung viền với các hoa văn uyển chuyển; phía dưới có đài sen và bệ đỡ được chạm khắc hết sức công phu.

Theo các kết quả nghiên cứu khoa học, bộ tranh được tạo tác vào khoảng thế kỷ XIII, dưới triều đại nhà Trần - giai đoạn mà Phật giáo phát triển mạnh mẽ trong đời sống chính trị, văn hóa và tinh thần của quốc gia Đại Việt.

Với giá trị sâu sắc, vừa qua “Bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán, động Liên Hoa, chùa Phong Phú” đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây là sự tôn vinh ở tầm quốc gia đối với những giá trị đặc biệt của di sản; đồng thời cũng là niềm vinh dự, tự hào to lớn, là nguồn lực văn hóa tinh thần quý báu đối với Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân phường Tây Hoa Lư.

Đồng chí Nguyễn Quốc Hưng, Chủ tịch UBND phường Tây Hoa Lư cho biết: “Bộ tranh khắc được công nhận là Bảo vật quốc gia là niềm vinh dự, tự hào, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn lao của địa phương trong việc bảo tồn và phát huy giá trị bảo vật quốc gia”.

Bức tranh một vị La Hán được khắc trên mái đá trong động Liên Hoa đã tồn tại gần 800 năm.

Địa phương xác định đây là nguồn lực quan trọng thúc đẩy thực hiện có hiệu quả các mục tiêu, nhiệm vụ đã đặt ra và Nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng bộ phường về phát triển du lịch gắn với công nghiệp văn hóa trên địa bàn phường Tây Hoa Lư giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035. Trong đó, sẽ tập trung thực hiện gắn kết chặt chẽ việc bảo tồn nguyên vẹn bảo vật quốc gia với đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, nhằm quảng bá rộng rãi giá trị của bảo vật đến với du khách trong và ngoài nước.

Không chỉ phường Tây Hoa Lư, nhiều địa phương trong tỉnh cũng đang lưu giữ những bảo vật có giá trị đặc biệt, phản ánh bề dày lịch sử và sự phát triển liên tục của văn hóa dân tộc.

Tại chùa Thượng Nương, thôn Tam Tứ, xã Liêm Hà, bàn thờ Phật bằng đá (bệ đá Long Hoa) hơn 660 năm tuổi là một tác phẩm điêu khắc Phật giáo tiêu biểu thời Trần. Đây là bàn thờ Phật bằng đá cổ nhất hiện còn được biết đến ở Việt Nam và có giá trị đặc biệt về lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo, văn hóa dân tộc.

Bệ đá Long Hoa được tạo tác năm 1364, dưới triều vua Trần Dụ Tông. Bệ đá được ghép từ nhiều phiến đá xanh, dài gần 3m, rộng hơn 1m, cao trên 1,1m, nổi bật với hệ thống hoa văn rồng, hoa sen, hoa cúc, lá đề, sư tử và hươu. Đặc biệt, các họa tiết trang trí độc đáo cùng những dòng minh văn chữ Hán, chữ Nôm đã cung cấp nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu lịch sử, mỹ thuật, tôn giáo và đời sống xã hội thời Trần.

Theo bà Lê Thị Khánh Ninh, Phó Trưởng Phòng Nghiên cứu lịch sử - văn hóa, Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, trong khoảng 100 bàn thờ Phật bằng đá đã được phát hiện ở Việt Nam, bệ đá Long Hoa chùa Thượng Nương là hiện vật gốc, độc bản, tiêu biểu, có niên đại tuyệt đối sớm nhất. Những đặc điểm hiếm gặp trong nghệ thuật trang trí đã tạo nên giá trị riêng biệt của bảo vật.

Sư thầy Thích Đàm Thanh, trụ trì chùa Thượng Nương cho biết, bệ đá Long Hoa không chỉ là hiện vật quý của ngôi chùa mà còn là niềm tự hào của Nhân dân địa phương. Trải qua nhiều thế hệ, cộng đồng vẫn gìn giữ, bảo vệ bảo vật trong chính không gian tín ngưỡng truyền thống, thể hiện sự gắn bó bền chặt giữa di sản với đời sống văn hóa, tinh thần của người dân.

Bệ đá Long Hoa, chùa Thượng Nương được công nhận bảo vật quốc gia.

Mỗi bảo vật quốc gia mang một dấu ấn riêng, phản ánh tài năng sáng tạo, tư tưởng, đời sống tín ngưỡng và những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thời kỳ lịch sử. Tuy nhiên, làm thế nào để gìn giữ nguyên vẹn những giá trị quý báu trước tác động của thời gian, đồng thời đưa bảo vật đến gần hơn với công chúng, phát huy vai trò trong đời sống đương đại là vấn đề đặt ra đối với các cấp, các ngành và mỗi địa phương đang lưu giữ di sản.

Gìn giữ tinh hoa, khơi nguồn sức sống mới

Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận Bảo vật quốc gia (Đợt 14), Ninh Bình có thêm 5 hiện vật, nhóm hiện vật được vinh danh. Ngoài bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán và bàn thờ Phật bằng đá chùa Thượng Nương, còn có bia đá chùa Nghĩa Xá, niên đại năm 1122, tại xã Xuân Trường; Sách đồng Khâm Ban của Lê Thánh Tông, niên đại năm 1472, tại xã Bắc Lý; và ba bia đá chùa Keo Hành Thiện, niên đại các năm 1613, 1671, 1704, tại xã Xuân Hồng.

Như vậy, đến nay toàn tỉnh có 22 bảo vật quốc gia. Trong đó, 6 bảo vật được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh và 16 bảo vật được lưu giữ tại các di tích. Các bảo vật có niên đại trải dài từ văn hóa Đông Sơn đến thời Đinh - Tiền Lê, Lý - Trần và Lê - Mạc, góp phần khẳng định vị trí quan trọng của Ninh Bình trong tiến trình lịch sử, văn hóa dân tộc.

Những năm qua, công tác bảo tồn, phát huy giá trị bảo vật quốc gia được các cấp, các ngành và địa phương quan tâm thực hiện. Cơ sở vật chất, kho bảo quản, không gian trưng bày tại Bảo tàng tỉnh từng bước được đầu tư, nâng cấp; đội ngũ cán bộ chuyên môn được đào tạo về kiểm kê, bảo quản, xây dựng hồ sơ khoa học. Nhận thức của chính quyền và cộng đồng về trách nhiệm bảo vệ di sản cũng ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Nhiều bảo vật được lưu giữ tại các di tích gốc, chịu tác động trực tiếp của khí hậu, độ ẩm, môi trường và thời gian. Nguồn lực dành cho bảo quản chuyên sâu, ứng dụng công nghệ, số hóa dữ liệu và bảo đảm an ninh còn hạn chế. Trong khi đó, nhu cầu tham quan, nghiên cứu và trải nghiệm di sản ngày càng đặt ra yêu cầu cao về việc hài hòa giữa bảo vệ nguyên trạng và phát huy giá trị.

Lối vào động Liên Hoa, phường Tây Hoa Lư.

Đồng chí Đỗ Văn Hiến, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình nhấn mạnh: Bảo tồn là trách nhiệm trước lịch sử, phát huy là trách nhiệm với hiện tại và tương lai. Trên tinh thần đó, thời gian tới, Bảo tàng tỉnh tiếp tục rà soát, hoàn thiện hồ sơ khoa học; tăng cường phối hợp với các địa phương trong công tác quản lý, bảo vệ an toàn bảo vật; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, số hóa 3D phục vụ nghiên cứu, lưu trữ và quảng bá di sản. Cùng với đó, chú trọng biên soạn sách ảnh về bảo vật quốc gia tỉnh Ninh Bình, tổ chức các hoạt động nghiên cứu, hội thảo khoa học, đổi mới nội dung và hình thức thuyết minh nhằm đưa những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của bảo vật đến gần hơn với công chúng.

Không chỉ dừng lại ở các giải pháp bảo quản và nghiên cứu chuyên sâu, việc phát huy giá trị bảo vật quốc gia cần được gắn kết chặt chẽ với hoạt động giáo dục truyền thống, trải nghiệm văn hóa và đời sống cộng đồng. Thông qua những câu chuyện lịch sử, những giá trị nghệ thuật và dấu ấn văn hóa được lưu giữ trong từng bảo vật, di sản trở thành nguồn tư liệu sinh động, góp phần bồi đắp niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với quê hương, đất nước.

Đặc biệt, đối với những bảo vật quốc gia đang được lưu giữ tại các di tích, sự tham gia của cộng đồng và vai trò chủ động của chính quyền cơ sở có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ, gìn giữ và trao truyền giá trị di sản. Khi công tác bảo tồn gắn với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân, mỗi bảo vật không chỉ được gìn giữ trong không gian lịch sử vốn có mà còn có điều kiện phát huy giá trị, góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đồng chí Lại Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND xã Liêm Hà cho biết: Địa phương xác định việc gìn giữ bảo vật quốc gia là trách nhiệm của cả chính quyền, cơ quan chuyên môn và cộng đồng địa phương, nhất là những người trực tiếp trông coi, quản lý di tích. Thời gian tới, xã tiếp tục phối hợp với các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm an toàn bảo vật; đẩy mạnh tuyên truyền để người dân nhận thức đầy đủ hơn về giá trị và trách nhiệm bảo vệ di sản.

Đồng thời, từng bước nghiên cứu ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu, quảng bá bệ đá Long Hoa; kết nối giá trị bảo vật với hệ thống di tích lịch sử, văn hóa và các hoạt động trải nghiệm trên địa bàn, góp phần phát triển du lịch văn hóa, tâm linh theo hướng bền vững.

Xã Liêm Hà phát huy vai trò của cộng đồng địa phương, những người trực tiếp trông coi di tích trong bảo tồn bảo vật quốc gia chùa Thượng Nương.

Đồng chí Nguyễn Quốc Hưng, Chủ tịch UBND phường Tây Hoa Lư cũng cho biết, địa phương sẽ từng bước kết nối động Liên Hoa, chùa Phong Phú trong tổng thể trục không gian chiến lược “Con đường Di sản Tây Hoa Lư”, kết hợp với nhiều công trình văn hóa - du lịch nổi tiếng trên địa bàn như: Khu di tích lịch sử văn hóa Cố đô Hoa Lư, Chùa Nhất Trụ, Quần thể Danh thắng Tràng An, Chùa Bái Đính, Thung Ui, Đền thờ Công chúa Nhồi Hoa... tạo ra các tuyến du lịch trải nghiệm sinh thái - tâm linh văn minh, an toàn và thân thiện. Qua đó, du khách không chỉ thưởng ngoạn cảnh quan thiên nhiên mà còn có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống tín ngưỡng, lịch sử và bản sắc văn hóa vùng đất Cố đô.

Sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú cùng nhiều danh lam thắng cảnh nổi tiếng, Ninh Bình có những lợi thế đặc biệt để phát triển du lịch trên nền tảng các giá trị lịch sử, văn hóa truyền thống. Việc kết nối các bảo vật quốc gia với không gian di tích, danh thắng và những điểm đến văn hóa đặc sắc không chỉ góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch, nâng cao chất lượng trải nghiệm của du khách mà còn mở ra cơ hội chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phát triển. Tuy nhiên, quá trình khai thác, phát huy giá trị bảo vật phải luôn lấy bảo tồn làm nền tảng, bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế với gìn giữ tính nguyên gốc, sự toàn vẹn và giá trị trường tồn của di sản.

Định hướng này cũng phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 07-NQ/TU, ngày 30/1/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch tỉnh Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết xác định phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch trở thành cụm ngành kinh tế mũi nhọn; trong đó, nghiên cứu, bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị kho tàng di sản văn hóa, lịch sử được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Vì vậy mỗi bảo vật quốc gia không chỉ là chứng tích độc bản của lịch sử, kết tinh trí tuệ, tài năng và bản sắc văn hóa dân tộc mà còn là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, góp phần tạo nên chiều sâu và sức hấp dẫn riêng có của vùng đất Cố đô.

Gìn giữ để những giá trị ấy trường tồn, phát huy, để di sản tiếp tục hiện diện và lan tỏa trong đời sống đương đại chính là cách Ninh Bình khơi dậy sức mạnh nội sinh của văn hóa, tạo động lực cho phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch bền vững, từng bước khẳng định vị thế của một vùng đất di sản giàu bản sắc trên bản đồ du lịch Việt Nam và quốc tế.