Bảo vệ bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số: Cần đi từ 'gốc rễ'

Từ tình trạng sao chép, cắt ghép, khai thác trái phép nội dung đến việc sử dụng tin, bài không xin phép, cuộc chiến bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm bảo vệ thành quả lao động sáng tạo của người làm báo mà còn góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, công bằng và phát triển bền vững cho nền báo chí trong kỷ nguyên số.

Qua các diễn đàn tọa đàm, hội thảo về bản quyền báo chí cũng là giải pháp nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ bản quyền. Ảnh: B.C

Từ sao chép trái phép đến thách thức mới mang tên AI

Để có được một bài viết độc quyền hay bức ảnh tư liệu giá trị, phóng viên phải đầu tư nhiều thời gian, công sức và không ít lần đối mặt với những rủi ro nghề nghiệp trong những “cuộc đua” với thời gian. Thế nhưng, chỉ sau vài cú nhấp chuột, nhiều nội dung trên các trang báo lại bị các trang mạng xã hội và website tổng hợp sao chép, cắt ghép, đăng tải lại trái phép nhằm thu hút lượt xem và quảng cáo. Tình trạng vi phạm bản quyền ngày càng tinh vi không chỉ gây thất thoát nguồn thu cho cơ quan báo chí mà còn làm suy giảm giá trị của lao động sáng tạo và tính minh bạch của môi trường thông tin.

Còn nhớ vào dịp đại lễ A80, không ít phóng viên ảnh bày tỏ sự bức xúc khi các tác phẩm của mình bị nhiều trang mạng xã hội tự ý sao chép, đăng tải lại mà không xin phép hoặc ghi nguồn đầy đủ. Để có được những bức ảnh có giá trị đặc biệt trong đợt luyện tập, diễu binh 80 năm Quốc khánh 2.9, phóng viên phải bám sát hiện trường trong nhiều giờ, mang theo thiết bị nặng, chấp nhận áp lực tác nghiệp và cạnh tranh từng vị trí ghi hình. Thế nhưng, chỉ sau vài thao tác đơn giản, nhiều trang có thể lấy lại hình ảnh, thậm chí cắt bỏ logo hoặc dấu nhận diện tác giả để đăng tải như sản phẩm của riêng mình.

Bên cạnh câu chuyện về ảnh, một thách thức mới đang nổi lên là việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong thu thập và khai thác dữ liệu từ các sản phẩm báo chí. Sau khi tiếp nhận nguồn dữ liệu này, AI có thể cung cấp, tóm tắt hoặc tái tạo thông tin cho người dùng mà không cần họ truy cập trực tiếp vào trang báo điện tử của cơ quan báo chí. Xu hướng này đang tác động mạnh tới nguồn thu và mô hình kinh tế báo chí trong giai đoạn hiện nay.

Không chỉ vi phạm giữa các trang mạng xã hội với cơ quan báo chí, tình trạng vi phạm bản quyền còn xuất hiện trong chính làng báo. Nhà báo K.N (công tác tại Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM) cho biết: “Trước đây, nhận thức về vấn đề bản quyền báo chí chưa thực sự đầy đủ nên việc đăng tải lại thông tin, tác phẩm của người khác đôi khi chưa tuân thủ đúng quy định về xin phép, dẫn nguồn. Bản thân tôi cũng từng phát hiện tác phẩm của mình bị đăng tải lại dưới hình thức có chỉnh sửa một số chi tiết ở trang báo khác, không trích dẫn nguồn. Những năm gần đây, khi nhận thức về sở hữu trí tuệ ngày càng được nâng cao, các hành vi vi phạm tương tự đã phần nào được hạn chế nhưng vẫn còn đó những vấn đề cần giải quyết”.

Rủi ro pháp lý nếu không tuân thủ

Vi phạm bản quyền báo chí không đơn thuần là hành vi sao chép trái phép nội dung, mà còn thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với công sức lao động của những người làm báo. Mỗi tác phẩm báo chí là kết quả của quá trình đầu tư thời gian, trí tuệ, chi phí và trách nhiệm nghề nghiệp. Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, các tác phẩm báo chí là một trong những loại hình tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả.

Thế nhưng, các trang thông tin tổng hợp, trang mạng xã hội sao chép với tốc độ rất nhanh nội dung thông tin của các cơ quan báo chí. Có trường hợp khi phóng viên liên hệ để nhắc nhở với tinh thần thiện chí, người phụ trách các trang ngó lơ hoặc lập tức chặn liên lạc để chủ thể quyền không thể phản hồi. Việc sao chép, vi phạm bản quyền này khiến các cơ quan báo chí bị thiệt hại lớn, trong khi các trang này lại chỉ ngồi không hưởng lợi từ các nguồn thu quảng cáo...

Trước thực trạng trên, mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 174/2026/NĐ- CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1.7. Đặc biệt ở Điều 95, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành, hoặc đã có quyết định cấm lưu hành, hoặc tịch thu, sẽ bị phạt tiền 20.000.000 - 30.000.000 đồng.

Việc tăng nặng chế tài xử phạt là giải pháp cần thiết nhằm nâng cao tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền báo chí. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần của bài toán bảo vệ bản quyền trong lĩnh vực báo chí.

Phó Giám đốc Trung tâm Truyền thông số VTC Nguyễn Từ Trang cho rằng, tình trạng vi phạm bản quyền nội dung trên môi trường số đang trở thành vấn đề nổi cộm. Không ít cá nhân và trang mạng xã hội vẫn cho rằng chỉ cần không sao chép nguyên văn hoặc có ghi tên tác giả, nguồn đăng tải là có thể sử dụng nội dung mà không vi phạm bản quyền. Đây là cách hiểu sai về quy định pháp luật.

Về quyền sao chép, tác giả hoặc chủ sở hữu tác phẩm gốc nắm giữ quyền khai thác, sử dụng và phân phối tác phẩm; đồng thời có quyền quyết định việc cho phép tổ chức, cá nhân khác sử dụng nội dung đó. Việc khai thác phần lớn nội dung hoặc sử dụng các yếu tố cốt lõi của tác phẩm mà không nhận được sự cho phép, làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của chủ sở hữu, trong đó có các cơ quan báo chí đều có thể phát sinh rủi ro pháp lý liên quan đến bản quyền. Việc người khác chưa bị xử phạt không có nghĩa đó là hành vi hợp pháp.

Đề cập đến quy trình xử lý vi phạm, bà Nguyễn Từ Trang cho biết, các nền tảng số có trách nhiệm gỡ bỏ nội dung khi nhận được yêu cầu hợp lệ từ chủ sở hữu quyền tác giả. Để thực hiện việc này, chủ sở hữu tác phẩm cần thu thập đầy đủ chứng cứ, chứng minh hành vi vi phạm và gửi khiếu nại tới nền tảng, đề nghị gỡ bỏ nội dung vi phạm bản quyền theo quy định.

Trước thực trạng trên, mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1.7. Đặc biệt ở Điều 95, hành vi cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành, hoặc đã có quyết định cấm lưu hành, hoặc tịch thu, sẽ bị phạt tiền 20.000.000 - 30.000.000 đồng.

Việc tăng nặng chế tài xử phạt là giải pháp cần thiết nhằm nâng cao tính răn đe đối với các hành vi xâm phạm bản quyền báo chí. Tuy nhiên, đây chỉ là một phần của bài toán bảo vệ bản quyền trong lĩnh vực báo chí.