Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa:Bài 3 - Đừng để lệch chuẩn trở thành bình thường

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 2 - Khi ký ức lịch sử bị đánh tráo Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa: Bài 1 - Từ gốc rễ văn hóa đến sức bền của niềm tin

Đoàn viên, thanh niên hướng dẫn người cao tuổi sử dụng điện thoại thông minh, góp phần phổ cập kỹ năng số và lan tỏa tinh thần sẻ chia trong cộng đồng. Ảnh: ITN

Khi ranh giới đúng - sai bị làm mờ

Mỗi xã hội đều cần những chuẩn mực để định hướng hành vi con người. Pháp luật xác lập giới hạn không được phép vượt qua; đạo đức nhắc con người điều gì nên làm; còn văn hóa giúp con người lựa chọn cách sống có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng và đất nước. Không có hệ chuẩn mực ấy, đời sống xã hội dễ rơi vào tình trạng lợi ích cá nhân lấn át lợi ích chung, sự ồn ào thay thế lý lẽ, đám đông thay thế lương tri.

Điều đáng lo không phải chỉ vì cái xấu vẫn tồn tại. Xã hội nào cũng có điều tốt và điều chưa tốt, có trung thực và gian dối, có vị tha và ích kỷ. Điều đáng lo hơn là thái độ của cộng đồng trước những biểu hiện ấy đôi khi trở nên mơ hồ. Có những điều trước đây bị xem là đáng phê phán nay lại được biện minh là “khôn ngoan”. Có những cách hành xử vụ lợi được coi là biết sống cho mình. Có những phát ngôn cay nghiệt, xúc phạm người khác lại được ngợi ca như biểu hiện của cá tính. Thậm chí, có những hành vi phản cảm vẫn được bao bọc bởi hào quang của sự nổi tiếng.

Sự lệch chuẩn nguy hiểm nhất không phải lúc nó xuất hiện như một hiện tượng cá biệt, mà là khi được lặp lại đủ nhiều để trở nên quen mắt, được chia sẻ đủ rộng để tạo cảm giác phổ biến và được đám đông tiếp nhận mà không còn phản ứng. Từ chỗ không chấp nhận, xã hội có thể chuyển sang thờ ơ, rồi mặc nhiên coi đó là chuyện bình thường. Đó là lúc cái xấu không còn gây sốc, mà âm thầm trở thành một phần của đời sống. Trên không gian số, quá trình ấy diễn ra nhanh hơn. Một phát ngôn cực đoan có thể lan truyền chỉ vì gây tranh cãi. Một hành vi phản cảm có thể mang lại sự nổi tiếng. Một câu chuyện riêng tư có thể trở thành công cụ thu hút sự chú ý. Nhiều người chia sẻ không phải vì đồng tình, mà vì tò mò, phẫn nộ hoặc muốn chế giễu, nhưng mỗi lượt chia sẻ lại tiếp tục mở rộng vòng đời của nội dung độc hại. Cuối cùng, chính sự phản đối cũng vô tình góp phần làm tăng sức lan tỏa của điều đáng lẽ phải bị loại bỏ.

Điều đó tạo nên một nghịch lý: Những việc tử tế thường diễn ra lặng lẽ, trong khi những biểu hiện cực đoan và phản cảm lại dễ thu hút sự chú ý. Nếu truyền thông và công chúng chỉ chạy theo những gì gây náo động, người trẻ rất dễ ngộ nhận rằng muốn được biết đến phải gây sốc, còn lao động nghiêm túc, học tập bền bỉ hay cống hiến âm thầm lại trở thành những con đường ít được ghi nhận.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ góc nhìn văn hóa vì thế trước hết là giữ cho ranh giới đúng - sai không bị xóa nhòa. Nền tảng ấy không chỉ được thể hiện trong những quan điểm lớn về con đường phát triển đất nước, mà còn được nuôi dưỡng bằng hệ giá trị mà xã hội lựa chọn để bảo vệ: Lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sự tôn trọng con người và khát vọng cống hiến. Nếu những giá trị ấy chỉ dừng lại trong văn bản mà không trở thành chuẩn mực của đời sống, nền tảng tư tưởng sẽ thiếu đi chỗ dựa bền vững nhất.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt phát triển văn hóa trong mối quan hệ hữu cơ với xây dựng con người và phát triển bền vững đất nước. Từ định hướng đó, phát triển văn hóa cần gắn với xây dựng hệ giá trị, hoàn thiện con người và bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa kinh tế với đạo đức, lối sống và trách nhiệm xã hội.

Cái xấu không chỉ đến từ bên ngoài

Khi nói đến bảo vệ nền tảng tư tưởng, chúng ta thường nghĩ tới những thông tin xuyên tạc, những luận điệu sai trái hay các hoạt động chống phá từ bên ngoài. Đó là những nguy cơ có thật và cần được đấu tranh kiên quyết. Tuy nhiên, từ góc nhìn văn hóa, cũng cần nhìn thẳng vào một thực tế khác: sức tác động của những luận điệu ấy không chỉ phụ thuộc vào người phát tán, mà còn phụ thuộc vào những khoảng trống trong chính đời sống xã hội.

Một thông tin xuyên tạc sẽ khó thuyết phục nếu thực tiễn đủ trong sáng. Một lời kích động sẽ khó tìm được sự đồng tình nếu những bức xúc chính đáng của người dân được lắng nghe và giải quyết kịp thời. Một âm mưu chia rẽ cũng khó thành công nếu cộng đồng đủ gắn kết, chính quyền gần dân, cán bộ trọng dân và các chính sách được thực thi công bằng, minh bạch. Ngược lại, mỗi biểu hiện quan liêu, vô cảm, cửa quyền, tham nhũng, lãng phí hay né tránh trách nhiệm đều có thể trở thành chất liệu để cái sai lợi dụng và khuếch đại.

Nguy cơ làm suy giảm niềm tin không phải lúc nào cũng biểu hiện trực tiếp qua những thông tin sai trái hay hoạt động chống phá. Nó còn có thể bắt đầu từ thái độ thờ ơ trước khó khăn của người khác, lời nói thiếu tôn trọng người dân, cách giải quyết máy móc hoặc sự đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan. Những biểu hiện tưởng như nhỏ ấy lại âm thầm bào mòn niềm tin xã hội. Một cán bộ dù nói đúng về trách nhiệm phục vụ nhân dân nhưng cách ứng xử hách dịch cũng có thể làm giảm sức thuyết phục của những điều đã nói. Một cơ quan có thể đề cao yêu cầu về kỷ cương, văn minh, song nếu người dân vẫn phải đi lại nhiều lần do sự thiếu trách nhiệm, khoảng cách giữa yêu cầu đặt ra và thực tế phục vụ sẽ ngày càng rõ hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của người dân.

Đấu tranh với thông tin sai trái, thù địch cần đi đôi với việc chủ động khắc phục những hạn chế, lệch lạc trong đời sống xã hội và hoạt động công vụ. Đó cũng là lý do “xây” luôn giữ vai trò quyết định. Đấu tranh với cái sai là cần thiết, nhưng điều tạo nên sức bền của nền tảng tư tưởng vẫn là xây dựng văn hóa Đảng, văn hóa công vụ, môi trường xã hội lành mạnh và sức đề kháng của cộng đồng.

Tại buổi làm việc về Chiến lược công tác tư tưởng của Đảng trong bối cảnh chuyển đổi số ngày 15.6.2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm gốc; xây niềm tin, bản lĩnh, văn hóa Đảng, môi trường thông tin lành mạnh và sức đề kháng tư tưởng của xã hội. Lấy “xây” làm gốc không có nghĩa là xem nhẹ đấu tranh. Đó là một cách tiếp cận chủ động hơn. Một cơ thể khỏe mạnh trước hết nhờ sức đề kháng. Một xã hội cũng vậy. Khi người dân có tri thức, có niềm tin, có khả năng phân biệt đúng - sai, khi cán bộ gương mẫu, chính sách đi vào cuộc sống và môi trường văn hóa được gìn giữ, những thông tin sai trái sẽ khó tìm được mảnh đất để bén rễ.

Nêu gương là phương thức thuyết phục sâu sắc nhất

Văn hóa được hình thành không chỉ từ những điều con người được nghe mà còn từ những điều họ nhìn thấy và trải nghiệm. Trẻ em học sự tử tế từ cách người lớn đối xử với nhau. Cấp dưới nhìn vào cách người đứng đầu sử dụng quyền lực. Nhân dân đánh giá chủ trương, chính sách không chỉ qua văn bản, mà qua thái độ, phẩm chất và hiệu quả công việc của những người trực tiếp thực thi. Bởi vậy, trong xây dựng và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, nêu gương luôn là phương thức thuyết phục sâu sắc nhất. Một tấm gương sống động có sức lan tỏa hơn nhiều lời tuyên truyền. Ngược lại, một cán bộ nói một đằng, làm một nẻo có thể làm suy giảm niềm tin không chỉ đối với cá nhân mình mà còn đối với tổ chức mà mình đại diện.

Nêu gương trước hết là biết đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân, sử dụng quyền lực đúng mục đích, không chọn việc dễ, né việc khó, dám nhận trách nhiệm và dám sửa sai. Trong đời sống công vụ, nhiều khi một lời xin lỗi đúng lúc, một quyết định nhận trách nhiệm rõ ràng hay một thái độ cầu thị trước ý kiến của người dân có giá trị củng cố niềm tin hơn rất nhiều những báo cáo thành tích. Đạo đức công vụ cũng không phải điều gì quá xa vời. Nó thể hiện ở việc đúng hẹn với dân, hướng dẫn tận tình, không gây phiền hà, không thờ ơ trước hoàn cảnh cụ thể; ở cách sử dụng ngân sách, tài sản công và thời gian công; ở việc có biết từ chối những lợi ích không chính đáng hay không. Những điều ấy tưởng nhỏ nhưng lại quyết định cách người dân cảm nhận về bộ máy công quyền.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh yêu cầu đội ngũ cán bộ, công chức phải chuyển từ tư duy hành chính sang tư duy phục vụ, từ “làm hết trách nhiệm” sang “làm đến nơi đến chốn”. Chuẩn mực ấy cho thấy trách nhiệm không dừng ở việc hoàn thành thủ tục, mà phải được đo bằng hiệu quả công việc và sự hài lòng chính đáng của nhân dân. Tinh thần nêu gương cũng không chỉ đặt ra đối với cán bộ, đảng viên. Người nổi tiếng, nhà báo, văn nghệ sĩ, doanh nhân, nhà giáo hay cha mẹ trong mỗi gia đình đều tạo ảnh hưởng bằng chính cách sống và ứng xử của mình. Danh tiếng càng lớn, vị trí xã hội càng cao thì trách nhiệm đối với cộng đồng càng nặng. Một xã hội văn minh không đánh giá con người chỉ bằng mức độ nổi tiếng, mà bằng những giá trị họ tạo ra và trách nhiệm họ thực hiện.

Bồi đắp sức đề kháng văn hóa

Trong một xã hội mở, không thể và cũng không nên dựng lên những bức tường ngăn con người tiếp cận các luồng thông tin, tư tưởng và sản phẩm văn hóa khác nhau. Điều quan trọng không phải là làm cho xã hội không tiếp xúc với cái xấu, mà là giúp con người đủ bản lĩnh để nhận diện, lựa chọn và không bị cái xấu dẫn dắt. Đó chính là sức đề kháng văn hóa. Sức đề kháng ấy không tự nhiên hình thành. Nó được bồi đắp từ gia đình, nhà trường, cộng đồng và môi trường truyền thông. Một đứa trẻ được giáo dục về lòng nhân ái, sự trung thực và tinh thần trách nhiệm sẽ có nền tảng để chống lại lối sống thực dụng và sự vô cảm. Một người trẻ có kiến thức lịch sử, có tư duy phản biện và thói quen kiểm chứng thông tin sẽ khó bị lôi kéo bởi những luận điệu cực đoan hay xuyên tạc. Một công dân được sống trong môi trường pháp luật nghiêm minh, công bằng và nhân văn cũng sẽ có cơ sở vững chắc hơn để đặt niềm tin vào xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, sức đề kháng ấy càng cần được bồi dưỡng bằng những chuẩn mực ứng xử phù hợp. Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành vừa qua đã định hướng những nguyên tắc cơ bản như tuân thủ pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, thận trọng với thông tin chưa được kiểm chứng và lan tỏa các giá trị tích cực. Nhưng mọi quy tắc chỉ thật sự phát huy tác dụng khi trở thành ý thức tự giác của mỗi người dùng.

Không một cơ quan quản lý nào có thể kiểm soát từng lời bình luận hay từng lượt chia sẻ trên không gian mạng. “Bộ lọc” quan trọng nhất vẫn nằm trong nhận thức của mỗi cá nhân. Trước khi chia sẻ một thông tin, mỗi người cần tự hỏi: Thông tin đó có đáng tin cậy không, có gây tổn hại vô lý cho người khác không, có làm gia tăng sự thù hằn hay tiếp tay cho tin giả hay không. Một cú nhấp chuột tưởng như rất nhỏ vẫn có thể góp phần làm tổn thương một con người hoặc khuếch đại một thông tin sai lệch.

Trong quá trình ấy, báo chí giữ một vai trò đặc biệt. Lợi thế của báo chí chính thống không nằm ở việc nhanh hơn mạng xã hội, mà ở độ tin cậy, khả năng kiểm chứng, năng lực lý giải và trách nhiệm xã hội. Giữa một không gian thông tin nhiều biến động, báo chí cần là nơi công chúng tìm thấy sự thật, sự cân bằng và những góc nhìn có chiều sâu. Cùng với báo chí, văn học, nghệ thuật, điện ảnh, xuất bản và các ngành công nghiệp văn hóa cũng góp phần bồi đắp sức đề kháng tinh thần của xã hội. Không thể bảo vệ hệ giá trị chỉ bằng những lời kêu gọi tránh xa cái xấu. Điều quan trọng hơn là tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị, hấp dẫn và giàu bản sắc để công chúng có những lựa chọn tích cực. Cái đẹp chỉ có thể lan tỏa khi nó vừa đúng đắn, vừa đủ sức chạm đến cảm xúc của con người hôm nay.

Bảo vệ nền tảng tư tưởng từ góc nhìn văn hóa cần gắn với tinh thần đối thoại, phản biện có trách nhiệm và thẳng thắn chỉ ra những bất cập để thúc đẩy sự tiến bộ. Một nền văn hóa lành mạnh luôn cần phản biện, cần chỉ ra những bất cập để thúc đẩy sự tiến bộ. Điều cần phân biệt là phản biện có trách nhiệm với phủ định cực đoan; phê phán để sửa chữa với công kích nhằm phá hoại; tự do sáng tạo với sự vô trách nhiệm đối với cộng đồng.

Sức mạnh của nền tảng tư tưởng không nằm ở chỗ xã hội không có câu hỏi, mà ở khả năng trả lời thuyết phục những câu hỏi do thực tiễn đặt ra. Niềm tin không được tạo dựng bằng cách né tránh vấn đề, mà bằng sự minh bạch, đối thoại, hành động và kết quả. Một xã hội có sức đề kháng văn hóa là xã hội biết lắng nghe những ý kiến khác biệt, nhưng cũng đủ bản lĩnh để bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc và những giá trị nền tảng đã được thực tiễn khẳng định. Giữ gìn hệ giá trị vì thế không phải là việc của riêng một cơ quan hay một lĩnh vực. Nó bắt đầu từ những điều rất bình dị: Một lời nói có trách nhiệm, một cách ứng xử tử tế, một quyết định công bằng, một bài báo trung thực, một tác phẩm nghệ thuật giàu tính nhân văn, một cán bộ biết trọng dân và một người dùng mạng biết dừng lại trước thông tin chưa được kiểm chứng. Những việc làm nhỏ ấy, khi được lặp lại trong hàng triệu con người, sẽ tạo nên sức mạnh văn hóa của cả xã hội.

Không thể ngăn cái xấu xuất hiện hoàn toàn. Nhưng có thể không trao cho nó sự tung hô. Không thể xóa bỏ mọi lệch lạc trong một sớm một chiều nhưng có thể ngăn chặn để lệch lạc không trở thành chuẩn mực. Và niềm tin chỉ thực sự bền vững khi được bồi đắp bằng sự thật, trách nhiệm, công bằng, nêu gương và những điều tốt đẹp được thực hiện mỗi ngày. Khi cái đúng được bảo vệ, cái đẹp được tôn vinh và sự tử tế không còn cô đơn, nền tảng tư tưởng của Đảng sẽ được củng cố từ chính chiều sâu đời sống văn hóa. Đó là sức mạnh bền vững nhất của một dân tộc.