Bảo vệ tài sản số - Bài cuối: Kiểm soát AI, củng cố niềm tin số

Các ngân hàng chủ động triển khai quyết liệt các giải pháp an toàn, bảo mật dịch vụ trực tuyến. Ảnh minh hoạ

Quản trị rủi ro ngay từ thiết kế hệ thống

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động ngân hàng, từ tiếp nhận yêu cầu khách hàng đến phân tích hồ sơ và hỗ trợ ra quyết định. Khả năng xử lý nhanh mở rộng cơ hội phục vụ, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chất lượng dữ liệu, giới hạn tự động hóa và trách nhiệm khi hệ thống tạo ra kết quả sai lệch.

Theo Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Đức Ấn, chuyển đổi số phải đi cùng an toàn, khai thác dữ liệu gắn với bảo vệ dữ liệu, ứng dụng AI đi cùng quản trị rủi ro. Đổi mới sáng tạo cần bảo đảm tuân thủ, kiểm soát và trách nhiệm giải trình; an toàn hệ thống và niềm tin khách hàng phải được giữ vững trong quá trình phát triển.

Định hướng này đặt vấn đề an toàn vào trách nhiệm quản trị của từng tổ chức. Một sản phẩm ngân hàng số cần được đánh giá cả khả năng phục vụ lẫn nguy cơ phát sinh trong quá trình vận hành. Việc bảo vệ dữ liệu và kiểm soát quyết định tự động phải được tính toán từ khâu xây dựng, trước khi mở rộng đến đông đảo khách hàng.

Giao dịch viên hướng dẫn khách hàng kiểm tra thông tin người nhận trước khi thực hiện chuyển tiền.

Chỉ thị số 57-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an ninh dữ liệu trong hệ thống chính trị cũng đặt ra yêu cầu chủ động nhận diện, phòng ngừa và xử lý nguy cơ. Trong bối cảnh dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng, năng lực bảo vệ gắn trực tiếp với an ninh và hiệu quả phát triển.

TS Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam cho biết, ngành ngân hàng đang chuyển từ phổ cập giao dịch số sang phát triển theo chiều sâu. Khi AI đảm nhận nhiều nghiệp vụ hơn, chất lượng dữ liệu đầu vào và cơ chế kiểm soát trở thành những điều kiện thiết yếu.

Theo ông Tú, sai sót có thể bắt nguồn từ dữ liệu hoặc quy tắc nghiệp vụ thiếu chuẩn xác. Khi hệ thống được tự động hóa trên quy mô lớn, kết quả sai có khả năng lan rộng rất nhanh. Vì vậy, các ngân hàng cần chuẩn hóa những thông tin như mã định danh, cách tính ngày nợ và tiêu chí nghiệp vụ trước khi đưa vào xử lý.

TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, nguyên Phó Thống đốc Thường trực Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Một yêu cầu khác là xác định rõ ranh giới quyền tự quyết của AI. Vì vậy, ông Tú đề nghị các ngân hàng cần cài đặt bảo mật những giao dịch lớn hoặc nhạy cảm phải có con người tham gia phê duyệt. Hệ thống ngân hàng cũng cần cơ chế dừng khẩn cấp để can thiệp khi phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc nguy cơ gây thiệt hại. Cơ chế này phải đi cùng quy trình xác định người có thẩm quyền, phạm vi can thiệp và điều kiện vận hành trở lại. Ngân hàng cần biết khi nào phải chuyển việc xử lý từ máy sang người, thông tin nào cần được kiểm tra và ai chịu trách nhiệm đánh giá kết quả.

Ông Tú cũng đề nghị kiểm soát quyền truy cập, giám sát hoạt động của ứng dụng AI và phòng ngừa nguy cơ lộ lọt thông tin. Việc rà soát hạ tầng, chuẩn hóa dữ liệu và chuẩn bị lộ trình nâng cấp bảo mật trước công nghệ lượng tử cũng cần được thực hiện để duy trì khả năng bảo vệ lâu dài.

Từ thực tiễn ngân hàng thương mại, ông Đàm Thế Thái, Phó Tổng Giám đốc HDBank, cho biết đơn vị đang thí điểm AI trong phát hiện gian lận, hỗ trợ thẩm định và phê duyệt tín dụng tự động. Quá trình ứng dụng đi cùng rà soát quyền truy cập hệ thống, cập nhật kiến thức an ninh mạng cho nhân viên và xây dựng phương án ứng phó sự cố.

Theo ông Thái, niềm tin số cần được xem là hạ tầng dùng chung của nền kinh tế, với sự tham gia của ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông, ví điện tử, nền tảng số và cơ quan quản lý. Đẩy mạnh AI phải gắn với tính minh bạch, khả năng giải trình và trách nhiệm của tổ chức cung cấp dịch vụ.

Mở rộng kỹ năng an toàn số đến từng nhóm người dùng

Một hệ thống hiện đại vẫn cần người dùng hiểu cách sử dụng an toàn. Khi các thủ đoạn giả mạo thay đổi nhanh, hoạt động phổ cập kỹ năng phải giúp người dân xử lý những tình huống thường gặp, nhận biết yêu cầu bất thường và tìm đúng đầu mối hỗ trợ khi cần thiết.

Ông Đàm Thế Thái cho biết, để bảo vệ an toàn cho người dâng, các đơn vị, ngân hàng cần đẩy mạnh phổ cập kiến thức số, kiến thức về AI và kỹ năng phòng tránh lừa đảo trong toàn xã hội. Việc hướng dẫn cần phù hợp với khả năng tiếp cận của từng nhóm khách hàng, đặc biệt quan tâm những người ít kinh nghiệm sử dụng dịch vụ trên môi trường số.

Từ thực tế phục vụ khách hàng nông nghiệp, nông thôn, đại diện ngân hàng Agribank cho biết, đơn vị đang tăng cường tuyên truyền an ninh số qua Agribank Plus, các kênh truyền thông số và tổ lưu động tại địa phương. Nội dung tập trung vào nhận diện giả mạo cơ quan chức năng, lừa đảo nâng cấp SIM và ứng dụng giả mạo, gắn với phong trào “Bình dân học vụ số”.

Với cách tiếp cận này đưa kỹ năng an toàn đến gần nhu cầu sử dụng hằng ngày. Người dân cần hiểu ứng dụng nào là chính thức, thông tin nào cần bảo vệ và khi nào phải kiểm tra lại yêu cầu được gửi đến. Những thao tác được hướng dẫn cụ thể sẽ dễ ghi nhớ hơn các khuyến cáo mang tính khái quát.

Với người cao tuổi hoặc ít sử dụng điện thoại thông minh, hướng dẫn trực tiếp vẫn cần được duy trì bên cạnh công cụ số. Ngân hàng có thể giúp khách hàng hiểu từng bước thực hiện, nhận biết quyền truy cập của ứng dụng và biết cách liên hệ hỗ trợ. Khả năng tiếp cận dịch vụ phải đi cùng khả năng tự bảo vệ.

Công nghệ kết hợp với trách nhiệm của nhân viên góp phần bảo vệ tài sản khách hàng trong từng giao dịch.

Ở cấp độ phát triển đô thị, ông Trương Minh Huy Vũ, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh cho biết, việc phát triển kinh tế số và xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế cùng đòi hỏi niềm tin của nhà đầu tư, doanh nghiệp và người dân đối với hệ thống tài chính.

Theo ông Trương Minh Huy Vũ, niềm tin trong môi trường số phụ thuộc vào mức độ an toàn của hạ tầng, khả năng bảo mật dữ liệu và năng lực bảo vệ tài sản. Thành phố cần những giải pháp khả thi, có thể chuyển thành chương trình, dự án và sản phẩm cụ thể; đồng thời nâng cao năng lực quản trị rủi ro và duy trì hoạt động liên tục.

Ông Huy Vũ cũng nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực và nhận thức xã hội về an ninh mạng. Xây dựng môi trường tài chính tin cậy cần sự tham gia của cơ quan quản lý, tổ chức tài chính, hiệp hội, doanh nghiệp và người dân, cùng với việc hoàn thiện điều kiện cho những mô hình công nghệ mới.

"Khi trách nhiệm quản trị được xác định rõ, AI được kiểm soát và người dùng được trang bị kỹ năng, dịch vụ tài chính số sẽ có nền tảng phát triển vững chắc hơn. Niềm tin cần được xây dựng qua trải nghiệm thực tế: dữ liệu được bảo vệ, sai sót được giải quyết và khách hàng luôn có nơi tiếp nhận, hỗ trợ khi phát sinh khó khăn", ông Vũ cho biết thêm.