Tương lai của quản trị là không quản trị

“Trong một thế giới mà sáng đúng, chiều sai, ngày mai lại đúng, cuối cùng chẳng biết điều gì là đúng, điều gì là sai”, TS. Giản Tư Trung, Chủ tịch Học viện quản lý PACE, hóm hỉnh khi nói về những biến động khó lường của thế giới hiện nay.

Ông cho biết, trong những cuộc trao đổi, không ít lãnh đạo doanh nghiệp bày tỏ sự lúng túng trước bài toán đào tạo nhân viên khi các giá trị và chuẩn mực liên tục thay đổi. Điều này khiến việc định hướng hành vi và xây dựng văn hóa doanh nghiệp trở thành thách thức lớn.

Bối cảnh mới đòi hỏi phương thức quản trị mới. Tuy nhiên, đổi mới quản trị không có nghĩa là phủ nhận những phương thức truyền thống, mà cần kết hợp chúng theo cách phù hợp hơn với sự thay đổi của con người và môi trường kinh doanh.

Quản trị bằng văn hóa để con người tự quản trị

Theo TS. Trung, doanh nghiệp có ba phương thức quản trị cơ bản gồm quản trị bằng mục tiêu, quản trị bằng luật lệ và quản trị bằng văn hóa.

Quản trị bằng mục tiêu tập trung vào những kết quả cần đạt được, gắn trách nhiệm của từng cá nhân với hiệu quả công việc. Trong khi đó, quản trị bằng luật lệ dựa trên hệ thống quy chế, chính sách và quyền lực để điều hành tổ chức. Đây đều là những phương thức cần thiết. Doanh nghiệp không thể vận hành nếu thiếu mục tiêu hoặc những nguyên tắc chung.

Tuy nhiên, khi con người ngày càng độc lập, tự chủ và có cá tính riêng, việc chỉ dựa vào mục tiêu, chỉ tiêu hay các quy định hành chính sẽ ngày càng bộc lộ giới hạn. Đó là lý do quản trị bằng văn hóa cần được chú trọng hơn.

TS. Giản Tư Trung, Chủ tịch Học viện Quản lý PACE. Ảnh: Quỳnh Hương

TS Trung nhấn mạnh, quản trị bằng văn hóa không phải là một phương thức hoàn toàn mới. Quản trị trong bối cảnh mới cần dung hợp cả ba phương thức, thay vì thay thế hoàn toàn mục tiêu và luật lệ bằng văn hóa.

Sự khác biệt nằm ở cách thức dẫn dắt con người. Nếu quản trị bằng mục tiêu hướng đến kết quả, quản trị bằng luật lệ yêu cầu sự tuân thủ, thì quản trị bằng văn hóa dựa trên những giá trị và niềm tin mà con người thực sự chia sẻ.

“Cách tốt nhất để quản trị người khác là giúp người đó biết cách tự quản trị họ”, ông nhấn mạnh.

Ở cấp độ cao hơn, tương lai của quản trị chính là “quản trị mà không quản trị”. Điều này không có nghĩa doanh nghiệp không cần người lãnh đạo hay hệ thống quản lý, mà mỗi thành viên cần có khả năng tự dẫn dắt hành vi dựa trên những giá trị chung.

Khi ấy, văn hóa trở thành cơ chế quản trị từ bên trong, thay vì doanh nghiệp phải liên tục sử dụng những biện pháp kiểm soát từ bên ngoài.

Nhưng để mỗi người có thể tự quản trị bản thân, những giá trị chung phải thực sự thấm vào nhận thức và hành vi. Văn hóa có thể được viết ra, truyền thông bằng nhiều hình thức, nhưng không thể chỉ dừng lại ở những điều được tuyên bố hay treo trên tường.

Chiều sâu văn hóa, theo ông, thể hiện ở ba cấp độ: lựa chọn giá trị, sống với giá trị và bảo vệ giá trị.

Chẳng hạn, một người lựa chọn sự tử tế làm giá trị theo đuổi. Đây mới chỉ là cấp độ đầu tiên, bởi việc tuyên bố muốn sống tử tế không quá khó. Cấp độ tiếp theo là thực sự hành động tử tế trong công việc và cuộc sống hằng ngày. Khó khăn hơn cả là khả năng bảo vệ sự tử tế khi đối diện với những hoàn cảnh bất lợi, thậm chí khi bị người khác đối xử không tốt.

Một nhân viên rời khỏi doanh nghiệp vì những trải nghiệm không tích cực, liệu có còn giữ được cách hành xử tử tế với tổ chức cũ?

Chính những tình huống như vậy mới phản ánh chiều sâu văn hóa. Bởi văn hóa không chỉ thể hiện ở những giá trị con người tuyên bố theo đuổi, mà còn ở cách họ hành động khi không có sự giám sát hoặc khi phải đối diện với những lựa chọn khó khăn.

Văn hóa vừa là “chân thắng”, vừa là “chân ga”

Với TS. Trung, tính nhân bản là hệ quy chiếu để con người phân biệt đúng sai. Đó là cách nhìn lấy con người làm gốc, coi trọng phẩm giá, danh dự, sự độc lập, tự do và hạnh phúc của mỗi người.

Một nhà lãnh đạo lấy nhân viên làm trọng tâm, một doanh nhân lấy khách hàng làm trọng tâm hay một công chức lấy người dân làm trọng tâm đều thể hiện tinh thần nhân bản trong hoạt động của mình.

Suy cho cùng, chiều sâu văn hóa nằm ở cách làm người. Đạo nghề bắt nguồn từ đạo sống, bởi cách một người làm việc, kinh doanh cũng phản ánh những giá trị mà họ theo đuổi.

Để làm rõ sự khác biệt giữa việc xem văn hóa là phương tiện hay mục đích, TS. Trung đưa ra hai cách nhìn về sự tử tế trong kinh doanh.

Ở cách thứ nhất, doanh nghiệp yêu cầu nhân viên làm ăn đàng hoàng, tử tế vì chỉ như vậy mới có thể kinh doanh thành công. Khi đó, sự tử tế được xem là phương tiện để đạt được mục tiêu.

Ở cách thứ hai, doanh nghiệp lựa chọn làm ăn đàng hoàng, tử tế đơn giản vì những người trong tổ chức là những con người đàng hoàng, tử tế, không cần thêm bất kỳ lý do nào khác. Trong trường hợp này, sự tử tế tự thân đã là mục đích.

Đông đảo doanh nhân, nhà quản lý lắng nghe những chia sẻ tại Hội thảo Văn hóa doanh nghiệp TP.HCM 2026. Ảnh: Quỳnh Hương

Sự khác biệt này phản ánh chiều sâu văn hóa của doanh nghiệp. Khi một giá trị chỉ được theo đuổi vì lợi ích mà nó mang lại, giá trị đó có thể bị lung lay khi lợi ích thay đổi. Nhưng khi giá trị trở thành một phần trong cách làm người, nó có khả năng tiếp tục dẫn dắt hành vi ngay cả trong những hoàn cảnh bất lợi.

Điều này cũng được thể hiện trong cách TS. Trung nhìn nhận bản chất của hoạt động kinh doanh. Theo ông, “Kinh doanh là kiếm tiền bằng cách phụng sự xã hội thông qua các sản phẩm, dịch vụ tốt lành của mình”.

Ông lấy ví dụ về một quán phở. Đóng góp lớn nhất của quán phở không chỉ là số tiền thuế đã nộp, số việc làm tạo ra hay những khoản từ thiện mà chính là những tô phở ngon, an toàn và có chất lượng được phục vụ cho khách hàng.

Qua ví dụ này, ông nhấn mạnh rằng đóng góp lớn nhất của doanh nghiệp cho xã hội trước hết phải nằm ở chính những sản phẩm, dịch vụ tốt lành mà doanh nghiệp cung cấp. Phụng sự xã hội vì thế không phải là hoạt động nằm bên ngoài kinh doanh, mà cần bắt đầu từ chính hoạt động kinh doanh hằng ngày.

Muốn sống và hành động theo những giá trị nhân bản, con người cần có trí sáng và tâm lành. Trí sáng giúp phân biệt đúng sai, phải trái, thật giả, thiện ác. Tâm lành giúp con người có đủ bản lĩnh để lựa chọn điều đúng, điều thiện và điều đẹp.

"Văn hóa vừa là “chân thắng”, vừa là “chân ga”. Bởi trong mỗi con người luôn tồn tại sự giằng co giữa bản năng và những chuẩn mực văn hóa. Có những điều bản năng thôi thúc con người thực hiện nhưng nền tảng văn hóa không cho phép", TS. Trung nhấn mạnh.

Khi văn hóa đóng vai trò như một chân thắng sẽ giúp con người biết dừng lại trước những hành vi sai trái hoặc đi ngược lại các giá trị mà mình tin tưởng. Văn hóa cũng là chân ga, bởi có những việc bản năng khiến con người ngại khó, không muốn thực hiện, trong khi những giá trị bên trong lại thôi thúc họ hành động. Tình thương yêu, lòng trắc ẩn và ý thức trách nhiệm có thể khiến một người vượt qua lợi ích cá nhân để làm những điều tốt đẹp cho người khác.

Đối với doanh nghiệp, đây chính là nguồn động lực quan trọng để vượt qua những thử thách chưa từng gặp và chinh phục những mục tiêu chưa từng đạt được.

Trong kỷ nguyên phát triển mới, doanh nghiệp muốn vươn mình phải đối diện với nhiều khó khăn, giới hạn và thách thức mới. Nếu chỉ có những quy định để kiểm soát, tổ chức khó có thể khơi dậy hết năng lực và khát vọng của từng thành viên.

Ngược lại, khi văn hóa trở thành động lực bên trong, mỗi cá nhân có thể chủ động hành động, vượt qua khó khăn và theo đuổi những mục tiêu lớn hơn lợi ích trước mắt. Vì vậy, điều quan trọng với doanh nghiệp là giữ vững những giá trị gốc rễ, đồng thời linh hoạt thay đổi chiến lược và phương thức hoạt động để thích ứng với thời đại.

Khi những giá trị ấy thực sự thấm vào con người, văn hóa vừa giúp doanh nghiệp không đi chệch khỏi những nguyên tắc cốt lõi, vừa tạo ra sức mạnh để tổ chức tiến xa hơn. Đó cũng là nền tảng của phương thức quản trị mà TS. Trung hướng đến: mỗi người biết tự quản trị bản thân thay vì chỉ hành động dưới sự kiểm soát từ bên ngoài.