Bảo vệ trẻ em trước hiểm họa từ mạng xã hội

Chuyện không của riêng ai

Bé N.V.Anh năm nay 7 tuổi, học lớp 2 (Hà Nội). Từ năm 3 tuổi, bé chỉ chịu ăn khi chiếc điện thoại của bà được dựng ngay trước bát cơm. Bé chưa có tài khoản mạng xã hội nào, nhưng đã biết tự vuốt từng video ngắn trên máy của bà.

Đầu năm học, cô chủ nhiệm nhắn cho mẹ bé: "Con không ngồi yên được quá năm phút, hay bỏ dở bài đọc giữa chừng". Mẹ quyết định cất điện thoại. Hai tuần đầu, mỗi bữa cơm là một trận khóc, bé ném đồ, nằm lăn ra sàn. "Bà thương cháu, lại đưa máy cho cháu", người mẹ kể, giọng nửa trách nửa thương.

Còn với T.T.Hùng (14 tuổi, ở Hà Nội), mỗi tấm ảnh trước khi đăng đều được em đưa qua ba ứng dụng chỉnh sửa cho đúng với xu thế của giới trẻ bây giờ. Một tối, tấm ảnh em đăng chỉ được hơn chục lượt thích, trong khi ảnh của bạn cùng lớp có hàng trăm. Em xóa ảnh ngay trong đêm.

Vài hôm sau, một tấm ảnh gốc chưa chỉnh của Hùng xuất hiện trong nhóm chat của lớp, kèm những lời chê bai. Em xin nghỉ học hai ngày và không kể với ai. Mẹ em chỉ biết chuyện khi cô chủ nhiệm gọi điện.

Đêm nào N.N.Quỳnh (học lớp 11) cũng lướt video đến 2 giờ sáng, sáng ra ngủ gật trong giờ học. Sau một học kỳ, điểm trung bình của em tụt từ 8 xuống 6,5. Ở nhà, em chỉ ra khỏi phòng vào giờ ăn, và trong bữa cơm của ba người, ai cũng cầm một chiếc điện thoại.

Làm thế nào để trẻ em không trở thành những "con nghiện" mạng xã hội đến nay vẫn là một vấn đề nhức nhối với không chỉ Việt Nam mà rất nhiều nước trên thế giới.

Một thế hệ sống trên màn hình

Cả ba trường hợp kể trên đều là những điển hình ở xã hội chúng ta hiện nay, những câu chuyện mà chúng ta hay gặp, cảm thấy quá bình thường. Nhưng khảo sát năm 2022 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (cũ) ghi nhận trẻ em ở nước ta dành 5-7 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, nhưng chỉ 36% được dạy cách bảo đảm an toàn trên mạng. Báo cáo điều tra thường niên của Viện Nghiên cứu Thanh niên (Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh) cho thấy gần 17% thanh niên dùng Internet và mạng xã hội từ 8 giờ mỗi ngày trở lên.

Còn theo khảo sát của Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF) năm 2022 cho thấy 82% trẻ 12-13 tuổi và 93% trẻ 14-15 tuổi dùng Internet hằng ngày. Tại phiên thảo luận về bảo vệ trẻ em trong môi trường số do Bộ Tư pháp, UNICEF và Liên minh châu Âu tổ chức ngày 21/8/2026, bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện UNICEF tại Việt Nam, cho biết khoảng 90% trẻ em từ 12 đến 17 tuổi ở nước ta đang sử dụng Internet.

Những con số tưởng chừng khô khan đó lại chính là những lời kể khiến người lớn phải chột dạ. Không thể phủ nhận hiện tượng hạn chế giao tiếp của trẻ em với bố mẹ trong xã hội chúng ta hiện nay. Lý do rất đơn giản: các em cảm thấy tự tin, thoải mái hơn trên mạng xã hội thay vì nói chuyện với bố mẹ - những câu chuyện được các em cho là nhạt nhẽo.

Ảnh hưởng của mạng xã hội hiếm khi ồn ào. Nó đến từng chút một, qua giấc ngủ, sự tập trung, cách các em nhìn nhận bản thân và cách các em trò chuyện với người thân.

Về tư duy, nhiều chuyên gia trong và ngoài nước đã nghiên cứu và cùng cho ra một kết luận cách đây nhiều năm rằng, mạng xã hội bào mòn khả năng tập trung và khiến trẻ ngày càng phụ thuộc vào đánh giá của người khác; đây cũng là một trong những yếu tố hàng đầu gây thiếu ngủ ở không chỉ trẻ em, thanh thiếu niên mà cả người lớn.

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng tính cách và lòng tự trọng của trẻ em ở độ tuổi nhận thức còn hạn chế sẽ dễ làm các em vô thức so sánh cuộc sống của mình với những hình ảnh được chọn lọc, trau chuốt của người khác. Lòng tự trọng của các em có thể bị chi phối bởi số lượt thích, bình luận và người theo dõi. Khi bài đăng không được tương tác như kỳ vọng, trẻ dễ thấy mình bị từ chối và nghi ngờ giá trị bản thân.

Không chỉ bây giờ, chúng ta mới nhận diện và xác định rõ ràng sự nguy hiểm của mạng xã hội, điện thoại thông minh với tâm sinh lý, tư duy của trẻ em. Cách đây 10 năm, trong một lần tới làm việc ở Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 (Thường Tín, Hà Nội), tôi đã được nghe kể và chứng kiến những trường hợp phải nhập viện vì tâm thần bởi trò chơi điện tử, mạng xã hội. Chủ yếu là các em trong độ tuổi từ 15 trở lên. Tuy nhiên, đến năm 2026, chúng ta phải nhìn nhận thực tế rằng, độ tuổi trên đã và đang giảm dần. Nguy hiểm đang bủa vây những mầm non của đất nước mà chúng ta thực sự chưa có biện pháp bảo vệ các em.

Khi clip đi nhanh hơn lời xin lỗi

Mạng xã hội còn thay đổi cách những xung đột học đường diễn ra và kéo dài. Tháng 5/2026, một nữ sinh lớp 10 tại Trường Cao đẳng nghề Việt Xô số 1 (Phú Thọ) bị nhóm bạn đánh hội đồng trong nhà vệ sinh rồi bị quay clip phát tán lên mạng. Cũng trong tháng 5, một nam sinh lớp 9 ở phường Duy Tiên (Ninh Bình) bị nhóm học sinh đánh gây thương tích, hình ảnh vụ việc lan truyền qua clip. Đầu tháng 6, chính quyền phường Lào Cai phải vào cuộc xác minh vụ một học sinh lớp 8 bị truy đuổi, hành hung.

Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Ngày 29/5/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành công văn số 3147, yêu cầu hướng dẫn học sinh sử dụng mạng xã hội an toàn, đúng pháp luật, tuyệt đối không quay phim, chụp ảnh, phát tán clip bạo lực. Các trường phải công khai đường dây nóng của hiệu trưởng, công an xã, phường và bộ phận tư vấn tâm lý; lập hòm thư điện tử hoặc ứng dụng bảo mật để học sinh dám tố giác hành vi bắt nạt… Nhưng thực tế cho thấy bắt nạt học đường không chỉ dừng lại ở những vụ xung đột bạo lực mà còn diễn ra trên mạng xã hội: bằng ngôn từ cay nghiệt, đe dọa, xúc phạm…

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, nội dung tiêu cực có thể lan truyền nhanh, tồn tại lâu dài và theo trẻ từ trường học về đến tận nhà, làm tăng cảm giác cô lập, lo âu, trầm cảm. Xưa kia, một vụ xô xát kết thúc ngay khi tan học thì nay nó có thể nằm nguyên trong điện thoại của cả khối và các em sẵn sàng sử dụng những nội dung tiêu cực đó để đe doạ, bắt nạt, chế giễu…

Bữa cơm không điện thoại

Vậy khi luật còn đang bàn, cha mẹ có thể làm gì ngay hôm nay? Trong thế giới hiện nay, khi cuộc sống đang phát triển ngày càng nhanh, việc cấm trẻ em không dùng mạng xã hội, điện thoại thông minh có thể không phải là biện pháp hoàn hảo nhất bởi trẻ hoàn toàn có thể và nên phát triển năng lực công nghệ nếu được giám sát, hướng dẫn đúng cách, phù hợp để các em biết phân biệt thật giả, để chủ động kiểm soát công nghệ.

Nhưng điều quan trọng và cốt lõi đầu tiên để hướng cho các em có một cuộc sống công nghệ lành mạnh đó là gia đình. Cha mẹ phải làm gương. Không thể bảo con bỏ điện thoại khi chính mình lúc nào cũng cầm máy. Trong bữa ăn, cả nhà tuyệt đối không nên dùng điện thoại. Câu trả lời không nằm trong chiếc điện thoại, cũng không nằm trong các đạo luật. Nó nằm ở chiếc ghế cạnh bàn học còn để trống, ở bữa cơm mà người lớn cũng đặt điện thoại xuống, và ở những lần chúng ta hỏi một câu mà có thể các em đã mong chờ từ lâu.