Bảo vệ trẻ em từ chính gia đình

Nhận diện sớm nguy cơ từ gia đình

Theo báo cáo kết quả điều tra về trẻ em tham gia lao động và lao động trẻ em của Việt Nam năm 2023 được công bố năm 2025, cả nước có 269.604 trẻ em là lao động trẻ em, chiếm 1,31% tổng số trẻ em từ 5-17 tuổi. Trong số này, 76,4% sống ở khu vực nông thôn; nhóm 15-17 tuổi chiếm 65,6%, nhóm 12-14 tuổi chiếm 28,7% và nhóm 5-11 tuổi chiếm 5,7%. Lao động trẻ em tập trung chủ yếu trong các lĩnh vực nông, lâm nghiệp, thủy sản; công nghiệp, xây dựng và dịch vụ.

Những con số trên cho thấy lao động trẻ em không chỉ xuất hiện ở những môi trường lao động dễ nhận diện mà còn có thể tồn tại ngay trong gia đình, hộ sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ và khu vực kinh tế phi chính thức. Ở những nơi này, việc trẻ tham gia công việc gia đình đôi khi được nhìn nhận đơn thuần là “giúp bố mẹ”.

Tuy nhiên, khi công việc kéo dài, ảnh hưởng đến việc học, sức khỏe, sự phát triển của trẻ hoặc thuộc nhóm công việc pháp luật không cho phép, ranh giới giữa việc giúp đỡ gia đình và lao động trẻ em có thể bị vượt qua kỹ năng đầu tiên dành cho cha mẹ cần có là nhận diện nguy cơ. Khi gia đình gặp khó khăn về việc làm, thu nhập, phát sinh nợ nần hoặc có biến cố, cha mẹ cần đặc biệt quan tâm đến việc học và tâm lý của con. Trẻ có biểu hiện nghỉ học, học tập sa sút, thường xuyên mệt mỏi, thiếu ngủ, muốn kiếm tiền, tiếp xúc với người tuyển dụng hoặc có ý định rời nhà đi làm đều cần được quan tâm, tìm hiểu nguyên nhân.

Phòng ngừa, giảm thiểu lao động bảo vệ trẻ em từ chính gia đình.

Bà Nguyễn Thị Nga, Phó Cục trưởng Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế nhấn mạnh, bảo vệ trẻ em là trách nhiệm chung của gia đình, cộng đồng, cơ quan nhà nước, người lao động, người sử dụng lao động và doanh nghiệp. Theo bà Nga, không một chủ thể đơn lẻ nào có thể tự mình chấm dứt lao động trẻ em. Do đó, cần đồng thời tăng cường an sinh xã hội cho các gia đình dễ bị tổn thương, thực thi pháp luật và nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp. Quan điểm này cho thấy phòng ngừa phải bắt đầu từ những nguy cơ cụ thể trong đời sống gia đình, thay vì chỉ can thiệp khi trẻ đã rời trường học và bước vào thị trường lao động.

Giữ trẻ ở lại trường học, chủ động tìm kiếm hỗ trợ

Một trong những “lá chắn” quan trọng để phòng ngừa lao động trẻ em là duy trì việc học của trẻ. Số liệu điều tra năm 2023 cho thấy chỉ hơn 20% lao động trẻ em đang đi học, trong khi tỷ lệ trẻ không phải lao động đang đi học là 97,4%. Khoảng cách này cho thấy việc tham gia lao động sớm có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội học tập của trẻ. Do đó, cha mẹ cần coi việc học là ưu tiên lâu dài, nhất là khi gia đình gặp khó khăn về kinh tế. Khi có nguy cơ trẻ phải nghỉ học để đi làm, thay vì để con tự tìm kiếm thu nhập, cha mẹ cần chủ động trao đổi với nhà trường, chính quyền cơ sở và các cơ quan cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em để tìm giải pháp hỗ trợ.

Kế hoạch số 371/KH-UBND của UBND thành phố Hà Nội ban hành ngày 28/09/2026 về thực hiện Chương trình giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu 100% gia đình có trẻ em được cung cấp kiến thức, kỹ năng về bảo vệ trẻ em; 100% học sinh được hướng dẫn kỹ năng sống, kỹ năng tự bảo vệ và phòng ngừa lao động trẻ em phù hợp với lứa tuổi. Kế hoạch này như một “lá chắn” giúp các em không trở thành lao động trẻ em hoặc có nguy cơ trở thành lao động trẻ em. Thành phố cũng phấn đấu 90% doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình và cơ sở kinh doanh dịch vụ được cung cấp kiến thức về phòng ngừa, phát hiện và giảm thiểu lao động trẻ em.

Đáng chú ý, Hà Nội xác định tăng cường phòng ngừa, phát hiện sớm tại các lĩnh vực và địa bàn có nguy cơ cao như nông nghiệp, chuỗi cung ứng, làng nghề, hộ gia đình, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, kinh doanh cá thể và khu vực kinh tế phi chính thức. Cùng với đó là kết nối các dịch vụ giáo dục, y tế, trợ giúp pháp lý, trợ giúp xã hội và bảo vệ trẻ em để hỗ trợ kịp thời những trường hợp có nguy cơ.

Đối với cha mẹ, kỹ năng quan trọng không kém việc nhận diện nguy cơ là biết tìm kiếm sự trợ giúp. Việc thông báo sớm cho nhà trường, chính quyền địa phương, cơ quan bảo vệ trẻ em hoặc Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em 111 sẽ giúp trẻ có cơ hội được hỗ trợ kịp thời. Bên cạnh đó, cha mẹ cần trang bị cho trẻ kỹ năng tự bảo vệ, biết từ chối công việc nguy hiểm, nhận biết hành vi bóc lột, không giao giấy tờ tùy thân cho người khác, không tự ý rời khỏi nơi cư trú theo lời dụ dỗ và biết tìm người lớn đáng tin cậy khi gặp vấn đề.

Phòng ngừa lao động trẻ em không bắt đầu từ một cuộc kiểm tra hay một vụ việc được phát hiện, mà bắt đầu từ khả năng nhận diện nguy cơ ngay trong mỗi gia đình. Khi cha mẹ có kiến thức pháp luật, quan tâm đến việc học và những thay đổi của con, đồng thời chủ động kết nối với các dịch vụ hỗ trợ, nguy cơ trẻ phải tham gia lao động trái quy định sẽ được ngăn chặn từ sớm. Bảo vệ trẻ em trước lao động sớm cũng chính là bảo vệ cơ hội học tập, sức khỏe và tương lai của mỗi em.