Bất ổn ở Hormuz đang lan rộng thành một cú sốc kinh tế toàn cầu

Hormuz đảo chiều liên tục, nguy cơ xung đột vượt tầm kiểm soát

Diễn biến tại eo biển Hormuz những ngày gần đây phản ánh rõ một chuỗi quyết định đảo chiều với tốc độ cao, cho thấy mức độ căng thẳng ngày càng gia tăng giữa Mỹ và Iran. Ngày 17-4, Tehran tuyên bố mở lại tuyến hàng hải trong khuôn khổ một lệnh ngừng bắn mong manh, ngay lập tức thắp lên kỳ vọng hạ nhiệt. Nhiều tàu vận tải đã nhanh chóng di chuyển về khu vực này với kỳ vọng có thể đi qua an toàn.

Tuy nhiên, chỉ một ngày sau đó, Iran đã tái áp đặt kiểm soát chặt chẽ tuyến vận tải chiến lược này, đảo ngược hoàn toàn quyết định trước đó. Động thái diễn ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump từ chối dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran - điều mà Tehran coi là vi phạm nghiêm trọng các điều khoản ngừng bắn.

Trên thực địa, các hành động quân sự tiếp tục đẩy căng thẳng leo thang. Các tàu thương mại bị tấn công giữa hành trình buộc phải quay đầu; lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ một tàu treo cờ Iran bị cáo buộc vi phạm lệnh phong tỏa; trong khi Tehran cảnh báo sẽ đáp trả những hành động mà họ gọi là “cướp biển”. Chuỗi động thái này cho thấy một vòng xoáy leo thang đang hình thành, đẩy thỏa thuận ngừng bắn hai tuần tới sát ngưỡng đổ vỡ.

Song song với đó, triển vọng ngoại giao tiếp tục xấu đi khi Iran chính thức từ chối tham gia vòng đàm phán thứ hai với Mỹ tại Islamabad (Pakistan), với lý do các yêu cầu được đưa ra là “phi thực tế” và lập trường từ Washington thiếu nhất quán.

Các tuyên bố từ hai phía cũng ngày càng cứng rắn. Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo sẽ phá hủy cơ sở hạ tầng trọng yếu của Iran nếu nước này không chấp nhận các điều kiện đàm phán, trong khi Tehran tuyên bố sẵn sàng đáp trả mạnh mẽ và thậm chí đe dọa tấn công các mục tiêu tại các quốc gia láng giềng Ảrập có liên quan.

Theo ông Alan Eyre, cựu thành viên đoàn đàm phán hạt nhân Mỹ, hai bên đang rơi vào một “khuynh hướng leo thang”, trong đó các bên có xu hướng sẵn sàng gia tăng áp lực quân sự hơn là nhượng bộ ngoại giao. Điều này làm gia tăng nguy cơ xung đột quay trở lại trạng thái đối đầu toàn diện - một kịch bản mà không bên nào mong muốn, nhưng cả hai đều đang tiến đến gần hơn.

Thị trường năng lượng chao đảo, niềm tin nhà đầu tư lung lay

Những biến động tại Hormuz đã lập tức phản ánh lên thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu Brent có thời điểm giảm gần 10 đô la/thùng khi xuất hiện tín hiệu mở cửa eo biển, nhưng nhanh chóng đảo chiều tăng mạnh khi tuyến vận tải tiếp tục bị siết chặt. Các hợp đồng dầu thô tương lai biến động mạnh theo từng tín hiệu chính trị, cho thấy thị trường đang phản ứng dựa trên kỳ vọng hơn là các yếu tố cung - cầu thực tế.

Ông Artem Abramov, Phó giám đốc phân tích của Rystad Energy, nhận định: “Eo biển Hormuz đã trở thành biến số quan trọng nhất của thị trường dầu toàn cầu, và bất kỳ tín hiệu đáng tin cậy nào về việc mở lại tuyến này đều có thể tạo ra tác động lớn”. Nhận định này phản ánh rõ tâm lý nhà đầu tư hiện nay: họ không chờ đợi một thỏa thuận chính thức, mà phản ứng ngay với mọi khả năng dù chỉ mang tính giả định.

Trong khi đó, ông Rory Johnston, nhà sáng lập Commodity Context, cho rằng thị trường đang rơi vào trạng thái dao động liên tục giữa kỳ vọng và thất vọng, khi các tín hiệu tích cực nhanh chóng bị đảo ngược. Sự giằng co này đang bào mòn niềm tin của nhà đầu tư và khiến biến động giá trở nên khó dự đoán hơn bao giờ hết.

Đáng chú ý, trong khi thị trường tài chính vẫn hy vọng vào một giải pháp nhanh chóng, thực tế trên thị trường vật chất lại cho thấy chuỗi cung ứng đang chịu áp lực ngày càng nghiêm trọng.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), mức gián đoạn nguồn cung đã vượt 10 triệu thùng/ngày trong tháng 3 - mức cao kỷ lục. Nếu eo biển Hormuz tiếp tục bị phong tỏa, nguồn cung toàn cầu có thể giảm thêm gần 3 triệu thùng/ngày, làm trầm trọng thêm tình trạng gián đoạn vốn đã được IEA đánh giá là lớn nhất trong lịch sử.

Tại Singapore, giá nhiên liệu máy bay ngày 17-4 đã lên tới 204,13 đô la/thùng, tăng hơn gấp đôi so với ngày 27/2 - thời điểm trước khi xảy ra xung đột. Giá dầu gasoil - nguyên liệu đầu vào của dầu diesel - cũng tăng gần 60%, phản ánh áp lực lan rộng trong toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng.

Cú sốc lan rộng, kinh tế toàn cầu đối mặt hệ lụy dây chuyền

Những gián đoạn tại eo biển Hormuz không chỉ dừng lại ở thị trường năng lượng, mà đang lan rộng thành một cú sốc kinh tế toàn cầu. Khoảng một phần năm nguồn cung dầu khí thế giới đi qua tuyến đường này, khiến bất kỳ sự gián đoạn nào cũng nhanh chóng tác động đến chi phí sản xuất, vận tải và tiêu dùng trên quy mô toàn thế giới.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), ngay cả trong kịch bản lệnh ngừng bắn được duy trì, tăng trưởng toàn cầu vẫn chịu áp lực do giá năng lượng cao và mức độ bất định gia tăng. Brian Arcese, nhà quản lý danh mục tại Foord Asset Management, nhận định rằng môi trường “tăng trưởng ổn định, lạm phát thấp” đang dần bị thay thế bởi một giai đoạn biến động kéo dài hơn.

Trong đó, khu vực châu Á - Thái Bình Dương được đánh giá là chịu tác động mạnh nhất, do phụ thuộc tới hơn 80% lượng dầu thô vận chuyển qua Hormuz.

Dữ liệu từ Kpler cho thấy nhập khẩu dầu thô bằng đường biển của châu Á đã sụt giảm đáng kể, với Nhật Bản, Hàn Quốc và Singapore ghi nhận mức giảm hàng trăm ngàn thùng/ngày so với đầu năm. Ấn Độ là trường hợp hiếm hoi duy trì được nguồn cung nhờ chuyển hướng sang dầu Nga, nhưng nhìn chung, toàn bộ hệ thống lọc dầu khu vực đang đối mặt nguy cơ phải cắt giảm công suất do thiếu nguyên liệu đầu vào.

Khủng hoảng năng lượng cũng lan sang lĩnh vực khí đốt. Qatar - nhà xuất khẩu LNG lớn thứ hai thế giới - đã buộc phải ngừng hoạt động tại cơ sở Ras Laffan sau các cuộc tấn công gây thiệt hại nghiêm trọng, làm mất khoảng 17% công suất xuất khẩu. Bộ trưởng Tài chính Qatar, ông Ali bin Ahmed Al Kuwari, mới đây cảnh báo rằng những gì thế giới đang chứng kiến mới chỉ là “phần nổi của tảng băng”, và một cú sốc năng lượng lớn hơn có thể đang hình thành.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở năng lượng; khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu cũng đi qua Hormuz, đe dọa gây ra một cuộc khủng hoảng thực phẩm trên diện rộng do gián đoạn mùa vụ. Đồng thời, các ngành công nghệ cao như chất bán dẫn hay lĩnh vực y tế cũng đang lo ngại về sự thiếu hụt nguồn cung helium, một loại khí mà Qatar chiếm tới 30% thị phần toàn cầu.

Triển vọng thương mại toàn cầu mờ mịt trong nhiều kịch bản xung đột

Trong bối cảnh hiện tại, triển vọng thương mại toàn cầu phụ thuộc lớn vào diễn biến của xung đột Mỹ - Iran và số phận của eo biển Hormuz. Kịch bản tích cực nhất là hai bên nối lại đàm phán và đạt được thỏa thuận, cho phép tuyến hàng hải mở lại. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, quá trình khôi phục cũng sẽ diễn ra chậm và không đồng đều.

Các chuyên gia lưu ý rằng việc “mở cửa” về mặt chính thức không đồng nghĩa với khôi phục ngay dòng chảy thương mại. Hàng trăm tàu chở dầu đang bị dồn ứ cần thời gian giải phóng, hệ thống lưu trữ đã ở mức cao, và các doanh nghiệp vận tải vẫn thận trọng trước rủi ro an ninh. Theo ước tính, việc đưa hoạt động vận tải trở lại mức trước xung đột có thể mất hàng tháng, thậm chí lâu hơn.

Ở chiều ngược lại, nếu đàm phán tiếp tục bế tắc và căng thẳng leo thang, thương mại toàn cầu có thể đối mặt với một cú sốc sâu hơn. Giá năng lượng duy trì ở mức cao sẽ tạo áp lực lạm phát, buộc các ngân hàng trung ương duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt, qua đó kìm hãm tăng trưởng. Đồng thời, gián đoạn chuỗi cung ứng có thể lan sang nhiều lĩnh vực, từ hóa chất, phân bón đến công nghệ cao.

Một điểm đáng chú ý là sự lệch pha giữa kỳ vọng thị trường và diễn biến thực tế. Trong khi nhà đầu tư vẫn đặt cược vào khả năng giải quyết nhanh chóng, các dữ liệu về sản xuất, vận tải và tồn kho cho thấy những tác động tiêu cực đã tích tụ và khó đảo ngược trong ngắn hạn. Vishnu Varathan, chuyên gia tại Mizuho Bank, cho rằng các hệ lụy kinh tế có xu hướng kéo dài ngay cả sau khi các bên đạt được thỏa thuận.

Eo biển Hormuz vì vậy không chỉ là một điểm nghẽn địa lý, mà đã trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng đa tầng - từ địa chính trị, năng lượng đến thương mại toàn cầu. Khi các tín hiệu hạ nhiệt liên tục bị đảo ngược, rủi ro lớn nhất không còn nằm ở biến động giá dầu, mà ở sự suy giảm niềm tin và tính ổn định của hệ thống thương mại quốc tế. Nếu không có một đột phá thực chất về ngoại giao, “cái bóng Hormuz” nhiều khả năng sẽ còn phủ lên kinh tế toàn cầu trong một thời gian dài.

Nguồn: Reuters, CNBC, Fortune, Euronews, Al Jazeera, Modern Diplomacy, The Globe and Mail