Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ 2026: Cuộc thử sức quyết định tương quan quyền lực tại Washington
Kết quả bầu cử không chỉ quyết định cán cân quyền lực tại Washington trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump, mà còn ảnh hưởng đến khả năng triển khai các chính sách về kinh tế, nhập cư, thương mại và đối ngoại của chính quyền Mỹ.
Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ sẽ diễn ra ngày 3/11, với toàn bộ 435 ghế tại Hạ viện và 35 trong tổng số 100 ghế tại Thượng viện được đưa ra bầu lại. Bên cạnh đó, cử tri tại nhiều bang cũng lựa chọn thống đốc và các chức danh địa phương.
Theo NBC News, tính đến ngày 29/10, gần 40 triệu cử tri đã bỏ phiếu qua đường bưu điện hoặc trực tiếp trước ngày bầu cử. Reuters ước tính tổng số phiếu trong cuộc bầu cử năm nay có thể vượt 100 triệu, nếu tỷ lệ tham gia tương đương kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2022, khi 112 triệu phiếu được kiểm đếm, theo Ủy ban Hỗ trợ Bầu cử Mỹ.
Cuộc đua tại Quốc hội được dự báo đặc biệt sít sao. Đảng Cộng hòa hiện nắm 218 ghế tại Hạ viện, so với 214 ghế của đảng Dân chủ. Để giành quyền kiểm soát cơ quan này, phe Dân chủ cần giành thêm ít nhất 4 ghế. Tại Thượng viện, đảng Cộng hòa đang chiếm đa số với tỷ lệ 53-47, đồng nghĩa đảng Dân chủ cũng cần giành thêm 4 ghế để đảo ngược tương quan lực lượng.
Quốc hội có thể trở thành lực lượng kiềm chế Nhà Trắng
Bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ được tổ chức hai năm sau mỗi cuộc bầu cử Tổng thống, nhưng ý nghĩa của sự kiện không chỉ nằm ở việc phân chia lại các ghế trong Quốc hội. Kết quả có thể làm thay đổi đáng kể khả năng điều hành đất nước của Tổng thống Mỹ trong nửa sau nhiệm kỳ.
Ý nghĩa của cuộc bầu cử với hai đảng rất khác nhau. Đối với đảng Cộng hòa, đó là khả năng điều hành đất nước trong hai năm cuối của Tổng thống Donald Trump. Còn với đảng Dân chủ, đó là khả năng kiềm chế ông ấy.
Giáo sư Elvin Lim
Hiệu trưởng Trường Nghiên cứu Tích hợp thuộc Đại học Quản lý Singapore
Hệ thống chính trị Mỹ được tổ chức theo nguyên tắc phân chia quyền lực giữa ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quốc hội đảm nhiệm quyền lập pháp, đồng thời thực hiện chức năng giám sát và kiểm soát đối với nhánh hành pháp do Tổng thống đứng đầu.
Theo Phó Giáo sư Chong Ja Ian, thuộc Khoa Khoa học Chính trị, Đại học Quốc gia Singapore (NUS), cơ chế phân quyền trao ở Mỹ cho Quốc hội những công cụ quan trọng để kiềm chế chính quyền. Trong đó, rõ ràng nhất là quyền kiểm soát ngân sách và khả năng triệu tập các quan chức chính quyền ra điều trần dưới lời tuyên thệ.
Thượng viện, cơ quan đại diện cho lợi ích của các bang, còn có quyền phê chuẩn hoặc bác bỏ những đề cử nhân sự cấp cao của Tổng thống.
Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện, họ sẽ có thêm khả năng hạn chế hoạt động của chính quyền Tổng thống Trump. Khả năng này sẽ gia tăng nếu đảng Dân chủ đồng thời kiểm soát Thượng viện, Phó Giáo sư Chong nhận định.
Tuy nhiên, Tổng thống vẫn nắm giữ những quyền hạn đáng kể trong các lĩnh vực như chính sách đối ngoại, sử dụng vũ lực quân sự và thuế quan. Ông Trump cũng có thể sử dụng các sắc lệnh hành pháp để thúc đẩy chương trình nghị sự, dù Quốc hội có khả năng hạn chế hoặc từ chối cấp ngân sách cho việc thực thi.
Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: Nhà Trắng
Theo ông Elvin Lim, Giáo sư Khoa học Chính trị, Hiệu trưởng Trường Nghiên cứu Tích hợp thuộc Đại học Quản lý Singapore, ý nghĩa cuộc bầu cử đối với hai đảng rất khác nhau: “Đối với đảng Cộng hòa, đó là khả năng điều hành đất nước trong hai năm cuối của ông Trump. Còn với đảng Dân chủ, đó là khả năng kiềm chế ông ấy”.
Kinh tế, nhập cư và cuộc chiến với Iran
là những vấn đề nóng
Các cuộc thăm dò cho thấy lo ngại về kinh tế là vấn đề hàng đầu đối với cử tri Mỹ, đặc biệt là giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt.
Những quan ngại khác như trung tâm dữ liệu và nhập cư cũng đang tác động đến lựa chọn của cử tri Mỹ. Tuy nhiên, chính áp lực kinh tế khiến các vấn đề đối ngoại, trong đó có cuộc chiến với Iran và chính sách thuế quan của Tổng thống Donald Trump, trở nên gắn bó trực tiếp hơn với đời sống người dân.
Ông Kevin Chen
Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang
Theo các chuyên gia, tác động của cuộc chiến với Iran đến chi phí sinh hoạt, đặc biệt là giá nhiên liệu, làm gia tăng cảm nhận rằng chính quyền chưa xử lý tốt các vấn đề kinh tế.
Bên cạnh đó, chính sách trục xuất người nhập cư với quy mô lớn của ông Trump cũng gây bất bình trong một bộ phận dân chúng. Theo ông Chong, vấn đề từng giúp thúc đẩy sự ủng hộ dành cho Tổng thống Trump và phe MAGA trong đảng Cộng hòa nay lại gây chia rẽ ở một số cộng đồng, đồng thời khiến những lĩnh vực khác thiếu hụt nguồn lao động cần thiết.
Cuộc chiến với Iran cũng có thể trở thành một vấn đề quan trọng trong hoạt động giám sát của Quốc hội. Theo ông Chen, nếu đảng Dân chủ kiểm soát Hạ viện hoặc Thượng viện, họ có thể sử dụng quyền quyết định ngân sách quốc phòng để gây sức ép buộc ông Trump chấm dứt xung đột.
Một Hạ viện do đảng Dân chủ kiểm soát cũng có thể phản đối mạnh mẽ hơn các kế hoạch áp thuế của Tổng thống, dù những biện pháp thuế quan này có cơ sở pháp lý vững chắc hơn do được triển khai thông qua các thủ tục hành chính.
Các cuộc thăm dò cho thấy lo ngại về kinh tế là vấn đề hàng đầu đối với cử tri Mỹ, đặc biệt là giá nhiên liệu và chi phí sinh hoạt. Ảnh: Financial Times
Những kịch bản sau ngày 3/11
Theo các chuyên gia, đảng Dân chủ hiện có nhiều khả năng giành lại Hạ viện hơn là Thượng viện. Nhà phân tích và chuyên gia thống kê người Mỹ Nate Silver dự báo đảng Dân chủ có 92,9% khả năng giành chiến thắng tại Hạ viện và 73,9% khả năng kiểm soát Thượng viện. Ông Silver từng dự báo chính xác chiến thắng của ông Barack Obama trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2012.
Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện, đảng Cộng hòa sẽ mất quyền kiểm soát chương trình nghị sự lập pháp, ngân sách và hoạt động giám sát. Chính quyền Tổng thống Trump có thể phải đối mặt với nhiều lệnh triệu tập, các cuộc điều tra và những cuộc thương lượng khó khăn về từng dự luật chi tiêu. Nguy cơ chính phủ phải đóng cửa do bất đồng ngân sách cũng có thể gia tăng.
Hãy chuẩn bị tinh thần cho các trát triệu tập, các cuộc điều tra đối với chính quyền và những cuộc thương lượng gay gắt về từng dự luật chi tiêu. Khả năng chính phủ đóng cửa là hoàn toàn có thể xảy ra.
Giáo sư Elvin Lim
Hiệu trưởng Trường Nghiên cứu Tích hợp thuộc Đại học Quản lý Singapore
Thủ tục luận tội Tổng thống có thể được khởi động trở lại, dù việc phế truất đòi hỏi sự ủng hộ của 2/3 Thượng viện, một kịch bản rất khó xảy ra.
Nếu đảng Dân chủ đồng thời giành quyền kiểm soát Thượng viện, đảng Cộng hòa sẽ mất quyền chi phối quá trình phê chuẩn các nhân sự cấp cao, từ thẩm phán, bộ trưởng đến các quan chức khác. Ông Trump cũng sẽ mất đi khả năng thông qua những dự luật lớn bằng cơ chế hòa giải ngân sách, vốn cho phép một số dự luật được thông qua tại Thượng viện với đa số đơn giản.
Tuy nhiên, dù đảng nào kiểm soát Thượng viện, sự hợp tác giữa hai bên vẫn cần thiết để thông qua phần lớn các dự luật. Theo quy định, cần ít nhất 60/100 phiếu để chấm dứt thủ tục tranh luận kéo dài đối với phần lớn các dự luật và vấn đề chung.
Ở chiều ngược lại, nếu đảng Cộng hòa tiếp tục giành chiến thắng, kết quả sẽ được xem là sự ủng hộ của cử tri đối với những gì chính quyền Tổng thống Trump đã thực hiện. Các chính sách hiện hành nhiều khả năng sẽ tiếp tục được triển khai.
Giáo sư Lim dự báo, trong kịch bản này, chính quyền Tổng thống Trump sẽ tiếp tục theo đuổi các chính sách hiện tại với ít rào cản hơn. Tuy nhiên, thế đa số của đảng Cộng hòa nhiều khả năng vẫn rất sít sao, khiến chỉ một nhóm nhỏ nghị sĩ bất đồng cũng có thể ngăn cản các dự luật, như từng xảy ra với những vấn đề liên quan đến Iran.
Một yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến cục diện chính trị là việc ông Donald Trump không thể tái tranh cử sau khi kết thúc nhiệm kỳ. Khi cuộc đua vào Nhà Trắng năm 2028 dần định hình, ảnh hưởng của ông đối với chính đảng Cộng hòa có thể suy giảm khi các nghị sĩ bắt đầu tính toán vị thế và cơ hội chính trị của riêng mình.
Dù kết quả bầu cử theo hướng nào, cuộc đua ngày 3/11 cũng sẽ là phép thử quan trọng đối với khả năng duy trì quyền lực của đảng Cộng hòa, đồng thời định hình mức độ giám sát và kiềm chế mà Quốc hội có thể đặt ra đối với Tổng thống Donald Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.
