Bệ đỡ chiến lược cho hòa bình, hợp tác ở Đông Nam Á

Hội nghị hẹp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN tại Cebu, Philippines tháng 2/2026. Ảnh: https://www.mfaic.gov.kh

Nền móng của trật tự khu vực

Nhân dịp 50 năm ngày ký Hiệp ước Thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) (24/2/1976 - 24/2/2026), các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN ra tuyên bố nhấn mạnh tầm quan trọng của TAC như bộ quy tắc ứng xử cơ bản cho quan hệ giữa các quốc gia thành viên và là nền tảng của hòa bình và ổn định khu vực. Theo trang web chính thức của ASEAN, tuyên bố này nêu rõ mục đích của TAC là thúc đẩy hòa bình lâu dài, tình hữu nghị và hợp tác bền vững giữa các quốc gia Đông Nam Á, phù hợp với các nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Trong một khu vực đa dạng về thể chế chính trị, trình độ phát triển và lợi ích chiến lược, việc thống nhất những nguyên tắc nền tảng trong TAC là bước tiến đột phá mang tính lịch sử khi đã góp phần tạo dựng một “chuẩn mực hành xử”, xác lập mặt bằng kỳ vọng chung về cách các quốc gia ứng xử với khác biệt.

Thực tiễn 5 thập kỷ qua rõ ràng là minh chứng sinh động cho giá trị của hiệp ước này khi Đông Nam Á duy trì được môi trường ổn định; đồng thời vươn lên trở thành một trong những khu vực năng động nhất thế giới về tăng trưởng và hội nhập, theo đánh giá của Channel News Asia.

Đáng chú ý, TAC đã mở rộng tầm ảnh hưởng vượt ra ngoài khu vực. Từ 5 quốc gia ký kết ban đầu (gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan), đến nay hiệp ước có 58 quốc gia ký kết cấp cao (HCP), chiếm khoảng 30% số quốc gia trên thế giới. Con số này phản ánh sức hút của mô hình hợp tác đặt nền tảng trên luật lệ và đối thoại, đồng thời cho thấy TAC không chỉ là câu chuyện nội khối, mà còn là một phần trong cấu trúc an ninh - ngoại giao rộng lớn hơn.

ASEAN hoan nghênh sự quan tâm ngày càng tăng của các quốc gia trong việc gia nhập TAC, khuyến khích nhiều quốc gia và tổ chức khu vực hơn nữa cam kết với các nguyên tắc của hiệp ước bằng cách trở thành các quốc gia thành viên chủ chốt của TAC.

Sức bền của cam kết

Theo Channel News Asia, cạnh tranh chiến lược gia tăng, biến động kinh tế - thương mại khó lường cùng sự nổi lên của các thách thức phi truyền thống như tấn công mạng, thao túng thông tin hay các hình thức gây sức ép “vùng xám” đang đặt ra những phép thử mới.

Dù không dẫn tới xung đột trực diện, những yếu tố này vẫn có thể làm xói mòn lòng tin và thách thức các chuẩn mực hành xử. Vì thế, sức bền của hiệp ước trước hết nằm ở sự nhất quán và thiện chí thực thi của các quốc gia thành viên.

TAC đang vận hành dựa trên xây dựng lòng tin và đề cao trách nhiệm của các bên, phản ánh phương thức đặc trưng của ASEAN, trong đó có tham vấn và đồng thuận. Trong bối cảnh nhiều khu vực trên thế giới chứng kiến sự phân cực sâu sắc, một cơ chế thúc đẩy đối thoại và kiềm chế xung đột vẫn có giá trị đặc biệt. Do đó, giới chuyên gia nhận định, TAC tiếp tục là bộ quy tắc ứng xử duy nhất điều chỉnh quan hệ liên quốc gia trong khu vực và vì thế vẫn giữ vai trò không thể thay thế.

Sự đan xen giữa TAC với các cơ chế do ASEAN dẫn dắt và các thỏa thuận song phương, đa phương giữa các nước thành viên trong khối cũng tạo thành lớp bảo đảm bổ trợ trước thách thức. Mô hình hợp tác nhiều tầng nấc này giúp khu vực có thêm dư địa ứng phó với những biến động khó lường, đồng thời duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình.

Theo PIA, trong khuôn khổ đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN 2026, Philippines mới đây công bố logo kỷ niệm 50 năm TAC, lấy cảm hứng từ Sampaguita - quốc hoa của nước này. Năm cánh hoa tượng trưng cho 5 thập kỷ cam kết chung và cho 5 châu lục nơi 58 quốc gia ký kết hiện diện. Ở trung tâm là biểu tượng ASEAN với 11 bông lúa, thể hiện tinh thần đoàn kết và vai trò trung tâm của Hiệp hội. Biểu trưng ấy gửi thông điệp: hòa bình được nuôi dưỡng bằng thiện chí và trách nhiệm chung. Sự kiện kỷ niệm chính của TAC dự kiến diễn ra vào ngày 24/7/2026 tại Manila (Philippines), bên lề Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59.

Kiên định với những nguyên tắc đã đặt ra tại Bali năm 1976, TAC tiếp tục là bệ đỡ chiến lược cho một Đông Nam Á ổn định, bao trùm và lấy người dân làm trung tâm theo Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Nửa thế kỷ tồn tại không chỉ là dấu mốc thời gian, mà là minh chứng cho sức sống của một lựa chọn đúng đắn: lấy luật lệ, đối thoại và hợp tác làm nền tảng cho hòa bình bền vững. Và xét cho cùng, đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa nhất của một hiệp ước tồn tại suốt nửa thế kỷ.

THƯ LÊ