Bế mạc Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm sau phiên khai mạc. (Ảnh: An Đăng/TTXVN)

Chiều 8/10, tại Hà Nội, Hội thảo khoa học quốc tế về Biển Đông lần thứ 18 với chủ đề “Cạnh tranh, Kết nối và Hợp tác: Biển Đông và Trật tự hàng hải khu vực” đã bế mạc sau hai ngày diễn ra (7-8/10).

Tại hội thảo, các phiên thảo luận xoay quanh bốn chủ đề lớn: quản lý tranh chấp đi đôi với duy trì luật lệ và cơ chế kiểm soát khủng hoảng; bảo vệ kết nối, tự do lưu thông và khả năng chống chịu của hạ tầng; hợp tác thực chất và cụ thể, nhanh chóng đáp ứng nhu cầu chung; xây dựng và củng cố một trật tự trên biển ở khu vực có tính bao trùm, ổn định trên cơ sở luật pháp quốc tế và trách nhiệm chung của các quốc gia trong khu vực.

Phát biểu tại phiên bế mạc, Tiến sỹ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao đúc rút thông điệp xuyên suốt từ các thảo luận: Tương lai hòa bình, ổn định của Biển Đông không nằm ở việc sớm giải quyết các tranh chấp mà là việc các quốc gia cần xây dựng hệ thống luật lệ, đảm bảo tính dự báo trước, tự cường và thúc đẩy hợp tác thực chất.

Quản lý tranh chấp đi đôi với duy trì luật lệ và kiểm soát khủng hoảng

Đa số các diễn giả tại hội thảo đánh giá, tuy chưa xảy ra xung đột lớn, Biển Đông đang đối mặt với cạnh tranh chiến lược có tính chất lâu dài. Các hoạt động vùng xám từng bước làm thay đổi tình hình thực địa và suy giảm lòng tin giữa các bên. Do đó, việc kiểm soát các hành vi có nguy cơ làm leo thang căng thẳng, đồng thời tìm kiếm các giải pháp hoà bình cho tranh chấp trở thành một yêu cầu cấp bách.

Các diễn giả cho rằng, để quản lý cạnh tranh, cần dựa vào luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS), tăng cường đối thoại và xây dựng các cơ chế quản lý phù hợp. Nhiều đề xuất mới được đưa ra như thiết lập Bộ quy tắc tránh va chạm bất ngờ trên biển (CUES) cho cảnh sát biển, nâng cao nhận thức không gian biển (MDA), thiết lập đường dây nóng và chia sẻ thông tin.

Các chuyên gia kỳ vọng các nước ASEAN và Trung Quốc đạt được một Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) thực chất, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với luật pháp quốc tế và UNCLOS, xác định rõ nghĩa vụ, hành vi nguy hiểm. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng không nên đặt toàn bộ gánh nặng quản lý căng thẳng vào một cơ chế duy nhất như COC.

Nhiều thảo luận thừa nhận cạnh tranh nước lớn sẽ tiếp tục, nhưng các bên vẫn có lợi ích chung trong việc tránh xung đột nóng và duy trì ổn định chiến lược. Các nước lớn cần có trách nhiệm lớn hơn trong việc tự kiềm chế và tránh làm thay đổi hiện trạng bằng cưỡng ép.

Bảo vệ kết nối, tự do lưu thông và khả năng chống chịu của hạ tầng

Thảo luận tại hội thảo cho thấy ổn định ở Biển Đông cần được nhìn nhận trong một không gian bao trùm, liên thông với nhiều tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz và Malacca, bởi đứt gãy ở một điểm có thể tác động đến toàn bộ mạng lưới.

Việc bảo vệ kết nối đòi hỏi cách tiếp cận liên khu vực, duy trì các tuyến hàng hải an toàn, thông suốt và cần chuẩn bị sẵn các cơ chế và kịch bản ứng phó khủng hoảng.

Tăng cường khả năng chống chịu là một biện pháp để đảm bảo kết nối. Về nội dung này, nhiều học giả đã có các đề xuất giá trị: Cần đa dạng hoá nguồn cung, phát triển các nguồn năng lượng thay thế và các tuyến vận chuyển; củng cố năng lực dự trữ; nâng cao năng lực hạ tầng; và ứng dụng công nghệ hiện đại để giám sát vận hành.

Đối với hạ tầng thiết yếu như cáp ngầm, cần đa dạng hóa các tuyến cáp, làm rõ vai trò của các chủ thể trong đảm bảo an ninh và tính chống chịu của cáp ngầm. Kinh nghiệm từ nhiều nơi cho thấy, tự cường và hợp tác giữa các quốc gia, các tổ chức quốc tế và khu vực, giữa công và tư đóng vai trò quan trọng trong tăng cường khả năng chống chịu của các tuyến cáp ngầm dưới biển.

Hợp tác thực chất, cụ thể, nhanh chóng đáp ứng các nhu cầu chung

Nhiều ý kiến thảo luận cho rằng, để hợp tác trong khu vực thực chất, các bên có thể thúc đẩy ưu tiên trong các lĩnh vực đáp ứng nhu cầu chung và lợi ích giao thoa như tìm kiếm cứu nạn, an toàn của ngư dân, ứng phó thiên tai, bảo vệ cáp ngầm, nghiên cứu khoa học biển, quản lý nghề cá, bảo vệ môi trường, chia sẻ thông tin, bảo vệ hạ tầng, đào tạo nhân lực và nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển.

Khoa học, công nghệ đóng vai trò như một nguồn lực để thúc đẩy hợp tác trong tương lai. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ mới cần vận hành phù hợp với luật pháp quốc tế, dựa trên các cơ chế đảm bảo minh bạch, tin cậy dữ liệu và bảo vệ chủ quyền dữ liệu quốc gia. Cần ưu tiên nâng cao hiệu quả của các cơ chế hiện có thay vì tập trung xây dựng các cơ chế mới. Hợp tác có thể phát triển từng bước, từ sáng kiến đơn lẻ thành quy trình, tiêu chuẩn và năng lực chung có thể duy trì lâu dài.

Hợp tác nghề cá giữa Việt Nam và Trung Quốc tại Vịnh Bắc Bộ được các chuyên gia tại hội thảo nêu như một thực tiễn tốt trong kết hợp pháp luật, chính sách và công nghệ. Tương tự, hợp tác giữa Việt Nam và Philippines thông qua việc ký kết các biên bản ghi nhớ và triển khai các hoạt động phối hợp cụ thể, trong đó có việc hỗ trợ ngư dân, là một kinh nghiệm đáng học hỏi. Đáng chú ý có đề xuất cho rằng ASEAN cần từng bước thể chế hoá các lĩnh vực hợp tác khả thi như hạ tầng chiến lược và cáp ngầm.

Xây dựng và củng cố trật tự trên biển có tính bao trùm, ổn định ở Biển Đông

Các thảo luận tại Hội thảo nhìn nhận Biển Đông là một không gian liên kết chung. Đây là khu vực tồn tại nhiều tranh chấp phức tạp nhưng cũng là một mắt xích thiết yếu trong mạng lưới giao thương, năng lượng, dữ liệu và hệ sinh thái khu vực.

Để đảm bảo trật tự khu vực ổn định, bao trùm, cần có các biện pháp tổng thể, tuân thủ luật pháp quốc tế, trong đó UNCLOS là khuôn khổ nền tảng; ASEAN và các cơ chế do ASEAN dẫn dắt như ARF, ADMM+ cần phát huy hơn nữa vai trò trung tâm. ASEAN cần chủ động hơn trong xây dựng lòng tin, bảo vệ các lợi ích chung, xây dựng chuẩn mực và kết nối giữa các bên và với các cơ chế đa phương, song phương, tiểu đa phương. Các cơ chế cần bổ trợ lẫn nhau, tăng cường chia sẻ thông tin, tránh phân mảnh hoặc loại trừ. Một trật tự bao trùm cần bảo đảm các quốc gia vừa và nhỏ có thể tham gia định hình chuẩn mực, bảo vệ lợi ích hợp pháp và nâng cao năng lực ứng phó. Những chuyển biến về an toàn trên biển, khả năng chống chịu của hạ tầng và lợi ích đối với cộng đồng sẽ là thước đo cho hiệu quả hợp tác khu vực.

Bên lề Hội thảo, còn có Đối thoại Đông Nam Á, Đối thoại Đông Nam Á-Thái Bình Dương, Chương trình Lãnh đạo trẻ và Báo cáo Biển Đông thường niên. Đây là những hoạt động góp phần thúc đẩy đối thoại, nghiên cứu và trao đổi chính sách về các vấn đề biển.

Hội thảo năm nay tiếp tục dành quan tâm tới thế hệ kế tiếp. Phiên Lãnh đạo trẻ là dịp để lắng nghe các đề xuất, sáng kiến của các diễn giả trẻ từ nhiều quốc gia trên thế giới nhằm củng cố trật tự hàng hải khu vực, thúc đẩy hợp tác thực chất ngay cả khi vẫn tồn tại các bất đồng và cạnh tranh chiến lược./.