Bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu: Ngân hàng có đòi được tiền lãi?

Một phiên tòa dân sự.

Phải tách biệt giữa nợ gốc và tiền lãi

Theo Công văn số 02/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của Tòa án nhân dân tối cao, khi bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án phải xem xét Điều 429 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định thời hiệu khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là 3 năm, kể từ ngày người có quyền biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm.

Tuy nhiên, Tòa án không được tự động áp dụng thời hiệu chỉ vì thấy ngân hàng khởi kiện muộn. Khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi một bên hoặc các bên có yêu cầu và yêu cầu đó phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ việc.

Như vậy, khi bên vay đã yêu cầu áp dụng thời hiệu đúng thời điểm, Tòa án phải kiểm tra: thời hiệu đã thực sự hết hay chưa; có thời gian không tính vào thời hiệu hay không; có sự kiện làm bắt đầu lại thời hiệu như xác nhận công nợ, trả một phần nợ, cam kết trả nợ hoặc thỏa thuận gia hạn hay không.

Nếu không có căn cứ làm gián đoạn hoặc bắt đầu lại thời hiệu và thời hạn 3 năm đã kết thúc thì Tòa án phải áp dụng hậu quả pháp lý của việc hết thời hiệu đối với phần yêu cầu phát sinh từ hợp đồng.

Hết thời hiệu không đồng nghĩa xóa nợ gốc

Tại câu 2 Phần III Công văn số 02/TANDTC-PC, Tòa án nhân dân tối cao đưa ra tình huống một người vay ngân hàng 1 tỷ đồng, thời hạn vay một tháng nhưng sau khi khoản vay đến hạn, ngân hàng không khởi kiện trong thời hạn 3 năm.

Tòa án nhân dân tối cao xác định thời hiệu khởi kiện để yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng tín dụng đã hết. Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 155 Bộ luật Dân sự, yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu thuộc trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện. Vì vậy, ngân hàng vẫn có thể khởi kiện yêu cầu đòi lại tài sản là khoản nợ gốc và Tòa án vẫn phải thụ lý, giải quyết yêu cầu này.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng. Hết thời hiệu tranh chấp hợp đồng tín dụng không làm số tiền ngân hàng đã giải ngân trở thành tài sản của người vay. Bên vay vẫn phải hoàn trả tiền gốc nếu ngân hàng chứng minh được việc giải ngân, việc nhận tiền và số dư nợ gốc chưa thanh toán.

Do đó, khi bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu, Tòa án không được tuyên bác toàn bộ yêu cầu của ngân hàng chỉ với lý do hợp đồng tín dụng đã hết thời hiệu. Phần nợ gốc vẫn phải được xem xét theo bản chất của yêu cầu đòi lại tài sản. Phần tiền lãi phải chịu sự điều chỉnh của thời hiệu hợp đồng.

Khác với tiền gốc, tiền lãi không phải là tài sản ban đầu ngân hàng đã giao cho người vay. Tiền lãi là lợi ích phát sinh từ thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng, bao gồm lãi trong hạn, lãi quá hạn, lãi chậm trả tiền lãi và các khoản lãi tiếp tục phát sinh trên dư nợ. Quyền yêu cầu thanh toán những khoản này được hình thành từ hợp đồng và việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.

Vì vậy, khi thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng đã hết và bên vay yêu cầu áp dụng thời hiệu đúng quy định, ngân hàng không thể chuyển toàn bộ tiền lãi thành yêu cầu đòi lại tài sản để né tránh thời hiệu.

Theo cách xử lý phù hợp với hướng dẫn tại Công văn số 02/TANDTC-PC, Tòa án cần phân tách hai phần: giải quyết yêu cầu đòi lại nợ gốc vì không áp dụng thời hiệu; áp dụng thời hiệu đối với yêu cầu thanh toán lãi vì đây là quyền lợi phát sinh từ hợp đồng tín dụng. Điều đó có nghĩa, ngân hàng không đương nhiên được tính lãi từ ngày giải ngân cho đến ngày xét xử chỉ vì khoản nợ gốc vẫn còn tồn tại.

Không được nhập nợ gốc và nợ lãi thành một khối để né thời hiệu

Ngân hàng thường chốt một tổng dư nợ, trong đó cộng chung tiền gốc, tiền lãi trong hạn, lãi quá hạn và các khoản phí. Tuy nhiên, cách hạch toán của ngân hàng không quyết định bản chất pháp lý của từng khoản tiền.

Khi giải quyết vụ án, Tòa án phải bóc tách rõ nợ gốc là bao nhiêu, lãi trong hạn là bao nhiêu, lãi quá hạn là bao nhiêu, khoản phí nào thực chất là tiền lãi hoặc chế tài phát sinh từ hợp đồng. Không thể gọi toàn bộ số tiền đó là “dư nợ” rồi xem tất cả đều là tài sản mà ngân hàng có quyền đòi lại không áp dụng thời hiệu.

Bên cạnh đó, một cách hiểu khác thường được đưa ra là: mặc dù ngân hàng khởi kiện muộn nhưng vẫn được hưởng phần tiền lãi phát sinh trong 3 năm đầu; chỉ phần lãi phát sinh sau khi hết thời hiệu mới bị loại. Cách hiểu này chưa phản ánh đúng bản chất của thời hiệu khởi kiện.

Nói cách khác, không phải cứ chia bảng tính lãi thành hai giai đoạn: “lãi trong 3 năm” và “lãi sau 3 năm” là giải quyết được vấn đề. Điều phải xem xét là tại thời điểm ngân hàng khởi kiện, quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp về tiền lãi theo hợp đồng còn thời hiệu hay đã hết.

Nếu thời hiệu đã hết thì về nguyên tắc, ngân hàng không được yêu cầu Tòa án bảo vệ toàn bộ khoản lãi phát sinh từ quan hệ hợp đồng đã hết thời hiệu, trừ trường hợp có căn cứ bắt đầu lại thời hiệu hoặc bên vay không yêu cầu áp dụng thời hiệu.

Nếu Tòa án không chấp nhận yêu cầu về lãi do hết thời hiệu thì cũng không hợp lý khi tiếp tục tuyên người vay phải chịu lãi suất theo hợp đồng kể từ ngày xét xử sơ thẩm cho đến khi thanh toán xong. Việc tiếp tục tính lãi theo hợp đồng đồng nghĩa với việc tiếp tục bảo vệ một quyền yêu cầu phát sinh từ chính hợp đồng đã hết thời hiệu.