Bệnh không lây nhiễm bủa vây người Việt, thực phẩm siêu chế biến là nguyên nhân

Chiều cuối năm, khi nhiều gia đình đang tất bật chuẩn bị đón Tết, một người đàn ông ngoài 40 tuổi được đưa vào bệnh viện tuyến cuối cấp cứu vì đau thắt ngực dữ dội, khó thở, vã mồ hôi lạnh.

Kết quả điện tim cho thấy bệnh nhân bị nhồi máu cơ tim cấp, phải can thiệp khẩn trong “giờ vàng”. Người bệnh có tiền sử tăng huyết áp nhẹ, thừa cân, thường xuyên ăn mặn, uống nước ngọt và ít vận động. Anh chưa từng nghĩ mình có thể đối mặt biến cố tim mạch nghiêm trọng ngay trước thềm năm mới.

Câu chuyện ấy không hiếm gặp. Nó phản ánh một thực tế đáng lo ngại: Bệnh không lây nhiễm đang âm thầm tấn công người Việt ngày càng sớm và dữ dội.

Cấp cứu bệnh nhân béo phì, bị xuất huyết não ở BV bệnh nhiệt đới Trung ương

Gánh nặng khổng lồ từ bệnh mạn tính

Hiện nay, các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính chiếm 73,7% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Riêng năm 2019, Việt Nam ghi nhận khoảng 556.000 ca tử vong, trong đó 81,4% liên quan đến nhóm bệnh này. Đáng báo động, 44% số ca tử vong xảy ra trước tuổi 70, tức là khi người bệnh vẫn đang trong độ tuổi lao động.

Không chỉ là câu chuyện sức khỏe cá nhân, đây còn là vấn đề kinh tế xã hội nghiêm trọng. Bệnh không lây nhiễm chiếm tới gần 3/4 tổng gánh nặng chi phí bệnh tật, tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế và làm suy giảm năng suất lao động quốc gia.

Theo Cục Phòng bệnh Bộ Y tế, Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu người tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, 2 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hơn 180.000 ca ung thư mới mỗi năm. Những con số này cho thấy quy mô dịch bệnh mạn tính đã ở mức rất đáng lo ngại.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng 3 trong 5 yếu tố nguy cơ hàng đầu tại Việt Nam đến từ hành vi lối sống gồm dinh dưỡng không hợp lý, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia. Trong đó, chế độ ăn mất cân đối đang nổi lên như một “ngòi nổ” chính của làn sóng bệnh tật.

Thực phẩm siêu chế biến và làn sóng béo phì gia tăng

Người Việt hiện tiêu thụ trung bình 8,1 g muối mỗi ngày và 46,5 g đường tự do, gần gấp đôi mức khuyến cáo của WHO. Chế độ ăn nhiều muối, đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa, trong khi thiếu rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và chất xơ, đang góp phần thúc đẩy thừa cân, béo phì và rối loạn chuyển hóa.

Xu hướng tiêu dùng thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn tại Việt Nam đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn 2000 đến 2017. Đồ ăn nhanh, nước giải khát có đường, snack, thực phẩm tiện lợi xuất hiện dày đặc từ siêu thị đến cổng trường học và các nền tảng giao đồ ăn.

Hệ quả thể hiện rõ ở trẻ em và người trưởng thành. Tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em đã tăng gấp đôi trong 10 năm, từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Ở khu vực thành thị, tỷ lệ này lên tới 26,8%. Trước đó, tại TP HCM con số từng vượt 50%, Hà Nội khoảng 41%. Ở người trưởng thành, tỷ lệ thừa cân béo phì tăng 30% chỉ trong 6 năm, từ 15,6% năm 2015 lên 19,5% năm 2020.

TS Bùi Thanh Phúc, Phó trưởng khoa Phẫu thuật cấp cứu tiêu hóa (BV Việt Đức), tiếp nhận nhiều trẻ em béo phì đến khám. Ảnh: Thanh Hằng

Đáng chú ý, một nghiên cứu mới công bố trên The Milbank Quarterly cho thấy thực phẩm siêu chế biến không chỉ đơn thuần “kém lành mạnh”, mà còn được thiết kế công nghiệp nhằm thúc đẩy tiêu thụ lặp lại.

Các sản phẩm này thường chứa “liều vừa đủ” đường tinh luyện và chất béo để kích thích não bộ, khiến người tiêu dùng khó dừng lại. Quá trình chế biến sâu làm tăng tốc độ hấp thụ, khuếch đại tác động sinh học. Phụ gia được sử dụng để tối ưu hóa hương vị và cảm giác ngon miệng, trong khi một số thông điệp tiếp thị nhấn mạnh yếu tố “lành mạnh” có thể tạo cảm nhận tích cực sai lệch.

Theo nhóm tác giả nghiên cứu, thực phẩm siêu chế biến cần được nhìn nhận vượt ra ngoài lăng kính lựa chọn cá nhân. Cách sản phẩm được thiết kế, quảng bá và bày bán rộng khắp đang định hình hành vi ăn uống của cộng đồng, góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm và chi phí y tế.

Những ca cấp cứu tim mạch liên tiếp thời gian gần đây là lời cảnh báo rõ ràng. Bệnh tật không xuất hiện trong một ngày, mà tích lũy qua từng bữa ăn, từng thói quen.

Việc đọc kỹ nhãn dinh dưỡng, kiểm tra hàm lượng muối, đường và chất béo trước khi mua sản phẩm là bước tối thiểu nhưng hết sức cần thiết để mỗi người tự bảo vệ mình trước làn sóng bệnh không lây nhiễm đang gia tăng.

Nếu không có thay đổi mạnh mẽ từ cá nhân đến chính sách, những phòng cấp cứu, kể cả dịp Tết, sẽ còn sáng đèn vì những căn bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa.

Thanh Hằng