Bhutan bảo tồn văn hóa trước làn sóng trỗi dậy của AI

Tuy nhiên, sự phát triển vũ bão và việc sử dụng thiếu kiểm soát công nghệ này đang mang theo những rủi ro tiềm ẩn trong tương lai. Nó có thể dẫn đến sự sai lệch văn hóa và làm xói mòn những giá trị cốt lõi mà quốc gia vùng Himalaya này đã dày công gìn giữ qua nhiều thế kỷ.

Vương quốc Bhutan có ý thức bảo tồn văn hóa cao

Các công cụ kỹ thuật số được hỗ trợ bởi AI đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi để ghi chép lại các truyền thống truyền miệng, trang phục dân tộc, nghệ thuật và kiến trúc. Công nghệ này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc lưu trữ các văn bản tôn giáo cổ xưa và thúc đẩy việc sử dụng ngôn ngữ Dzongkha, cùng nhiều ứng dụng thiết thực khác.

Chẳng hạn, trên nền tảng TikTok, các bản phối lại bài hát Bhutan do AI tạo ra hay hình ảnh những ca sĩ ảo diện trang phục truyền thống biểu diễn âm nhạc bản địa đang ngày càng trở nên thịnh hành. Chúng thu hút lượng lớn người theo dõi bởi việc mang đến một chiều hướng và góc nhìn độc đáo mà con người khó có thể sao chép y hệt. Tuy nhiên, đằng sau sự hào nhoáng của công nghệ, những câu hỏi nhức nhối vẫn còn bỏ ngỏ về hệ lụy của các xu hướng này đối với tính xác thực của văn hóa trong tương lai.

Ranh giới mong manh giữa bảo tồn sáng tạo và sự bóp méo văn hóa

Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng một rủi ro lớn hiện hữu là nội dung do AI tạo ra thường dựa trên các tập dữ liệu toàn cầu. Những dữ liệu này có thể không phản ánh chính xác và tinh tế các truyền thống đặc thù của Bhutan, từ đó dẫn đến những diễn giải sai lệch về các thực hành văn hóa, trang phục và những biểu hiện tôn giáo thiêng liêng.

Cục Phát triển Văn hóa và Dzongkha (DCDD) trực thuộc Bộ Nội vụ Bhutan nhìn nhận AI là một công cụ mang tính bước ngoặt, chứa đựng cả những tác động tích cực lẫn tiêu cực. Cơ quan này nhấn mạnh rằng, mặc dù AI có thể hỗ trợ đắc lực cho việc tư liệu hóa, bảo tồn và quảng bá ngôn ngữ cũng như văn hóa Bhutan, nhưng nếu không được sử dụng một cách có trách nhiệm, nguy cơ xuyên tạc, pha loãng và đánh mất tính nguyên bản là hoàn toàn có thể xảy ra.

Gần đây, chính DCDD đã phát hiện ra những bức ảnh do AI tạo ra mô tả trang phục quốc gia của Bhutan một cách hoàn toàn thiếu chính xác. Cục cho rằng sự bóp méo này bắt nguồn từ việc các hệ thống siêu máy tính thiếu đi sự thấu hiểu về bối cảnh văn hóa sâu sắc đã được cắm rễ từ ngàn đời. Một quan chức từ DCDD chia sẻ những mối lo ngại chính đối với nội dung AI bao gồm: việc lạm dụng hoặc mô tả không phù hợp các biểu tượng và nghi lễ thiêng liêng, sự đánh mất ý nghĩa và bối cảnh văn hóa, cũng như việc tự ý sửa đổi các kiến thức truyền thống mà không được phép.

Đứng từ góc độ của những người thực hành nghệ thuật, ông Kencho Wangdi, một trợ lý huấn luyện tại Vùng Nghệ thuật Biểu diễn và Âm nhạc Truyền thống thuộc Bộ Nội vụ, không giấu được sự lo lắng trước xu hướng ngày càng có nhiều người sử dụng AI để thay đổi giai điệu hoặc tính nguyên bản của các bài hát truyền thống thiêng liêng vốn đã được gìn giữ cẩn thận qua nhiều thế hệ. "Sẽ luôn luôn tốt hơn nếu chúng ta duy trì được sự nguyên bản của những bài hát như vậy," ông chia sẻ. Ông cũng nói thêm rằng việc mọi người sử dụng thuật toán để thay đổi các hoa văn trên trang phục truyền thống của Bhutan chắc chắn sẽ để lại những hậu quả tiêu cực khó lường.

Trong lĩnh vực điện ảnh, ông Karma Wangdi, Giám đốc Điều hành Hiệp hội Điện ảnh Bhutan (FAB), thừa nhận AI giúp ích rất nhiều cho các nhà sản xuất phim về mặt hiệu ứng hình ảnh, hiệu quả biên tập và tối ưu hóa chi phí. Thế nhưng, việc phụ thuộc quá mức vào công nghệ này có thể cản trở tính xác thực và làm loãng đi câu chuyện văn hóa độc đáo của Bhutan.

"Nội dung do AI tạo ra là một mối bận tâm lớn đối với FAB", ông nói. "Một số vai diễn của các nghệ sĩ địa phương có thể bị AI thay thế, và tình trạng mất việc làm hoàn toàn có thể xảy ra." Ông nhấn mạnh triết lý "địa phương hóa toàn cầu" (glocalise), nhắc nhở rằng khi áp dụng triết lý này với các nội dung do AI sản xuất, người dân Bhutan cần phải đặc biệt lưu tâm đến văn hóa và truyền thống cội nguồn của mình.

Lỗ hổng pháp lý và bài toán bảo vệ di sản trong kỷ nguyên số

Để đối phó với những nguy cơ tiềm ẩn từ công nghệ, rào cản lớn nhất hiện nay của Bhutan chính là sự thiếu hụt các hành lang pháp lý vững chắc. Ông Mahesh Gajmer, một giảng viên chuyên ngành luật sở hữu trí tuệ tại Trường Luật Jigme Singye Wangchuck, thẳng thắn nhận định AI đang đặt ra những rủi ro đáng kể đối với nền văn hóa và truyền thống của vương quốc. Ông cảnh báo: "Các biểu tượng thiêng liêng, thiết kế truyền thống, kỹ năng thủ công mỹ nghệ và kiến thức dân gian có thể bị lạm dụng trong các nội dung do AI tạo ra và bị khai thác thương mại mà không hề có sự đồng thuận."

Theo vị chuyên gia pháp lý này, thực trạng trên làm nảy sinh những lo ngại nghiêm trọng xoay quanh vấn đề chiếm đoạt văn hóa, đánh mất tính xác thực và nguy cơ làm xói mòn quá trình chuyển giao kiến thức giữa các thế hệ. Để giải quyết triệt để những thách thức này, ông Gajmer kêu gọi cần phải có những quy định rõ ràng nhằm quản lý việc thu thập và sử dụng các dữ liệu văn hóa, truyền thống. Thêm vào đó, ông đề xuất một cuộc cải cách pháp lý mạnh mẽ, có thể thông qua việc phát triển luật sui generis (một đạo luật đặc thù, độc lập) hoặc sửa đổi luật sở hữu trí tuệ hiện hành. Mục tiêu tối thượng là bảo vệ các biểu đạt văn hóa truyền thống, đồng thời đảm bảo ngăn chặn hành vi sao chép kỹ thuật số trái phép.

Khi được hỏi làm thế nào quốc gia có thể đảm bảo tính chân thực khi AI tham gia vào việc quảng bá văn hóa và ngôn ngữ Dzongkha, đại diện DCDD cho biết giải pháp nằm ở việc thu hút sự tham gia của các chuyên gia và thể chế văn hóa vào quá trình thẩm định nội dung. Cơ quan này cũng nhấn mạnh vai trò thiết yếu của việc thúc đẩy các cơ chế xác minh và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Theo DCDD, các phương tiện truyền thông và những người sáng tạo nội dung đóng vai trò then chốt trong công cuộc bảo vệ di sản. Họ buộc phải đảm bảo tính chính xác và sự nhạy cảm văn hóa bằng cách xác minh kỹ lưỡng các nội dung do thuật toán sinh ra trước khi phát tán ra công chúng.