Bí ẩn 10 pho tượng đá độc bản gần 500 năm tuổi ở Hưng Yên

10 pho tượng đá quý thời Mạc được bài trí, thờ phụng phía trên, trong cùng tòa Thượng điện của chùa Hội (xã A Sào). Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Ông từ chùa Nguyễn Duy Thiết (80 tuổi, thôn Đồng Đào, xã A Sào) cho biết, từ năm 2022, chùa Hội được trao bằng xếp hạng di tích cấp tỉnh. Những pho tượng đá trong chùa rất đặc biệt, được chính quyền, nhân dân nơi đây giữ gìn, bảo tồn nghiêm ngặt. Đến nay, nhà chùa đã đón nhiều người, đoàn du khách trong nước về tìm hiểu, nghiên cứu những pho tượng này.

10 pho tượng đá xanh độc bản

Theo Ban Quản lý di tích tỉnh Hưng Yên, hệ thống tượng đá này có 10 pho tượng, gồm 3 pho tượng Tam Thế Phật, 1 pho tượng Quan Âm Chuẩn Đề, 3 pho tượng Tam Thanh, 1 pho tượng Vua, 1 pho tượng Thái Tổ Mạc Đăng Dung, 1 pho tượng Sư tổ (Thiền sư). Các pho tượng đều được chế tác từ đá xanh nguyên khối, với tư thế ngồi trên ngai, trên tòa sen và trên bệ thờ. Trên các pho tượng không đề niên đại tuyệt đối của tượng, song căn cứ vào phong cách nghệ thuật tạo hình và đồ án hoa văn chạm khắc, đặc biệt là hình linh vật rồng chạm nổi trên long bào của pho tượng Thái tổ Mạc Đăng Dung tương đồng với các mô-típ tạo hình xuất hiện phổ biến trên các văn bia thời Mạc, kết hợp với tư thế tạc đầu rồng quay chéo hướng vào tâm ngai trên tay ngai của tượng Vua, phản ánh đặc trưng mỹ thuật học tiêu biểu của giai đoạn lịch sử này. Các nhà nghiên cứu cho rằng, hệ thống tượng đá thời Mạc ở chùa Hội có niên đại thế kỷ XVI.

Tượng đá xanh Thái tổ Mạc Đăng Dung tại chùa Hội. Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Đây là những kiệt tác đánh dấu giai đoạn đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá Việt Nam gắn liền với chính sách phục hưng Phật giáo của vương triều Mạc. Xét về nguồn gốc văn hóa, hệ thống tượng đá này là sản phẩm của sự dung hợp sâu sắc giữa các mạch nguồn tư tưởng lớn thời Đại Việt, bao gồm triết học Phật giáo Đại thừa, tư tưởng Nho giáo và tín ngưỡng bản địa. Nhóm hiện vật còn hội tụ tinh hoa từ nguồn gốc kỹ nghệ và thẩm mỹ điêu khắc truyền thống, đó là sự kết hợp hài hòa giữa nghệ thuật cung đình và tâm thức dân gian qua các đường nét chạm trổ tinh xảo, hệ thống trang phục cùng thần thái phúc hậu, phản ánh trọn vẹn đời sống tinh thần và bản sắc văn hóa Việt Nam lúc đương thời...

Theo sử sách cùng các tài liệu lưu giữ tại địa phương, chùa Hội được khởi dựng từ thời Mạc (thế kỷ XVI). Những giá trị vật chất hiện còn tại đây cho thấy, hệ thống tượng đá thời Mạc là hiện vật gốc gắn liền với di tích ngay từ khi khởi dựng; được tạo tác hoàn toàn bằng kỹ thuật chạm khắc thủ công truyền thống bằng tay, không bị dập khuôn theo một hình mẫu nhất định, mang đậm dấu ấn thời đại mà nó được sản sinh. Đây là một trong số không nhiều loại hình hiện vật tiêu biểu về nghệ thuật điêu khắc đá thời Mạc hiện còn lại khá nguyên vẹn ở nước ta. Do vậy, hệ thống tượng đá thời Mạc chùa Hội mang tính độc bản.

Tượng đá xanh Sư tổ (Thiền sư) tại chùa Hội. Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Trong khi hầu hết các di tích thời Mạc trên cả nước hiện nay chỉ còn sót lại các cấu kiện kiến trúc rời rạc thì tại chùa Hội lưu giữ được cả một hệ thống tượng thờ đá đồng nhất, có số lượng lớn, còn tương đối nguyên vẹn, phong phú và gần như đầy đủ nhất trong hệ thống Phật điện các ngôi chùa thời Mạc trên cả nước. Dù không gian kiến trúc nguyên thủy của chùa đã thay đổi, các pho tượng đã được di chuyển khỏi vị trí ban đầu từ năm 1970 nhưng các hiện vật vẫn bảo tồn được phần lớn hình khối, kỹ thuật tạo tác và các yếu tố tạo hình nguyên thủy của thế kỷ XVI.

Đề nghị công nhận bảo vật quốc gia

Đài sen gồm hai lớp cánh sen ở Tượng Quan Âm Chuẩn Đề tại chùa Hội. Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Về tổng thể, hệ thống tượng đá thời Mạc ở chùa Hội được bảo quản tốt, còn tương đối nguyên vẹn về cả hình dáng và hoa văn. Do có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, mỹ thuật đặc biệt quý nên hệ thống tượng luôn được trân trọng giữ gìn trong không gian thờ tự cố định của chùa cũng như thường xuyên được quảng bá rộng rãi. Chủ tịch UBND xã A Sào Đỗ Tiến Công cho biết, xã có 3 di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, 13 di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Điều đáng trân trọng là các di tích ở xã đều được nhân dân bảo tồn, giữ gìn và phát huy giá trị rất tốt.

Đáng giá về những pho tượng đá chùa Hội, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam khẳng định, nhóm 10 pho tượng đá ở chùa Hội được xác định là nhóm tượng đá thời Mạc. 10 pho tượng chùa Hội rất đẹp với số lượng đông đúc, ứng với đúng bia và thư tịch cổ đã ghi về tình trạng và hiện trạng của những pho tượng thời Mạc. Đặc biệt trong thời Mạc, Phật giáo kết hợp chặt chẽ với Đạo giáo được thể hiện rất rõ ở bộ tượng này, như: có 7 pho tượng Phật thì có 3 pho Tam Thanh bên Đạo giáo. Điều đó cho chúng ta thất sự thay đổi cũng như sự phát triển của xã hội thời Mạc.

PSG.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam khẳng định, nhóm 10 pho tượng đá ở chùa Hội được xác định là nhóm tượng đá thời Mạc. 10 pho tượng chùa Hội được chạm khắc rất tinh xảo, ứng với đúng bia và thư tịch cổ đã ghi về tình trạng và hiện trạng của những pho tượng thời Mạc. Ảnh: Nguyễn Công Hải - TTXVN

Theo ông Đào Mạnh Huân, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng Yên, vào trung tuần tháng 10/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hưng đã họp thẩm định hiện vật và hồ sơ khoa học hiện vật đã thống nhất, cùng với tượng Thích ca sơ sinh chùa Keo (đang lưu giữ tại Di tích quốc gia đặc biệt chùa Keo, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên), hệ thống tượng đá thời Mạc ở chùa Hội là hai hiện vật, nhóm hiện vật đang được tỉnh hoàn thiện đề nghị công nhận là bảo vật quốc gia.