Bí ẩn bầu trời trong kiệt tác 'Đêm đầy sao' của Van Gogh được hé lộ?

Phát hiện mới về nguồn cảm hứng của kiệt tác “Đêm đầy sao”

Trong hơn một thế kỷ, bức tranh “Đêm đầy sao” của Vincent van Gogh thường được xem là kết quả của trí tưởng tượng, những bản phác thảo trước đó và ký ức về khung cảnh bên ngoài cửa sổ phòng ngủ có song sắt của ông tại một bệnh viện tâm thần ở Pháp.

Tuy nhiên, theo các nhà khoa học Hàn Quốc, kiệt tác năm 1889 có thể dựa nhiều hơn vào những quan sát thực tế so với nhận định lâu nay. Các nhà nghiên cứu cho rằng họ đã xác định được bầu trời đêm có thể là nguồn cảm hứng cho bức tranh của danh họa Hà Lan thuộc trường phái hậu ấn tượng.

Kiệt tác “Đêm đầy sao” được Vincent van Gogh sáng tác tại vùng Provence vào mùa hè năm 1889. (Ảnh: Getty Images)

Bức tranh khắc họa bầu trời trước bình minh với những ngôi sao lớn, sáng rực, vầng trăng lưỡi liềm lung linh và những dải xoáy xanh trắng. Phía dưới bầu trời là một cây bách nổi bật cùng ngôi làng nằm trên sườn đồi ở phía xa.

Theo nghiên cứu được công bố hôm thứ Năm trên tạp chí Scientific Reports, khung cảnh thiên văn trong tranh có những điểm tương đồng với vị trí các thiên thể trên bầu trời vào rạng sáng ngày 22/7/1889.

Các nhà nghiên cứu thuộc SLLAB, một công ty khoa học vũ trụ của Hàn Quốc, cùng Đại học Kyung Hee ở Seoul đã sử dụng một bức vẽ khác của Van Gogh, được cho là mô tả phong cảnh trong “Đêm đầy sao”, để xác định khu vực đồi núi mà họa sĩ từng quan sát.

Từ đó, nhóm nghiên cứu xác định địa điểm này nằm ở phía tây nam khuôn viên bệnh viện tâm thần gần Saint-Rémy-de-Provence, miền nam nước Pháp. Đây là nơi Van Gogh sáng tác bức tranh sơn dầu trên vải trong thời gian lưu trú 12 tháng.

Các nhà nghiên cứu sau đó mô phỏng bầu trời phía trên khu vực đồi núi này vào rạng sáng ngày 22/7/1889. Kết quả cho thấy Mặt Trăng và Sao Kim nằm ở hai góc đối diện của khung hình: Mặt Trăng ở vị trí cao, phía trên bên phải, còn Sao Kim nằm ở góc dưới bên trái.

Giữa hai thiên thể này là cụm sao Hyades, gồm hàng trăm ngôi sao thuộc chòm sao Kim Ngưu. Năm ngôi sao sáng trong khu vực này có thể quan sát bằng mắt thường mà không cần kính thiên văn. Cụm sao Hyades cũng nổi tiếng với hình dáng chữ “V” sáng rõ.

Khi hội họa gặp gỡ thiên văn học

Trong bức tranh của Van Gogh, Mặt Trăng nằm ở góc trên bên phải, chếch phía trên Sao Kim, vốn xuất hiện ở khu vực trung tâm bên trái. Những ngôi sao khác được thể hiện ở phía bên trái Mặt Trăng.

“Họa sĩ không vẽ các ngôi sao theo kích thước hay hướng thật của chúng. Một cụm sao trên bức tranh có thể lớn hơn hoặc nhỏ hơn so với thực tế, và hơi nghiêng”, Elijah Jeong-hyun Kim, tác giả chính của nghiên cứu, nhà thiên văn học, kỹ sư và Giám đốc điều hành SLLAB, cho biết.

Hàng trên so sánh các chòm sao trong bức tranh “Đêm đầy sao” của Van Gogh với một cụm sao có thật. Hàng dưới thể hiện phép so sánh tương tự đối với bức tranh “Quán cà phê đêm” năm 1888 của họa sĩ. (Ảnh: CNN)

Để kiểm tra sự tương đồng giữa bố cục trong tranh và bầu trời thực tế, nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích hình dạng Procrustes. Phương pháp này loại bỏ những khác biệt về vị trí, kích thước và góc xoay, sau đó tập trung so sánh hình dạng của hai tập hợp điểm.

Nhờ đó, các nhà khoa học có thể đối chiếu tương đối năm ngôi sao trong bố cục trung tâm của “Đêm đầy sao” với cách sắp xếp của cụm sao Hyades trên bầu trời đêm hôm đó.

“Vị trí tương đối của các ngôi sao bảo tồn cấu trúc tổng thể của chòm sao Hyades”, nhóm nghiên cứu kết luận. Theo các nhà khoa học, kết quả này cho thấy “tác phẩm không tạo ra một bầu trời không có thật mà chỉ chuyển tải một bố cục quan sát được lên tranh thông qua sự khuếch đại về mặt phong cách”.

Phương pháp phân tích hình dạng thống kê tương tự cũng được sử dụng để đối chiếu bức tranh sơn dầu “Quán cà phê đêm” (The Night Café) năm 1888 của Van Gogh với mô hình sao Tam giác mùa hè.

Tuy nhiên, không phải tất cả chuyên gia đều cho rằng những điểm tương đồng này đủ để khẳng định bức tranh phản ánh chính xác một thời điểm quan sát cụ thể.

Nhà thiên văn học Ulrike Kuchner, một nhà nghiên cứu liên ngành giữa nghệ thuật và khoa học, người phụ trách triển lãm và không tham gia nghiên cứu, cho rằng Van Gogh có thể đã kết hợp cả trí tưởng tượng lẫn quan sát thực tế trong quá trình sáng tác.

“Là một nghệ sĩ, Vincent có lẽ đã kết hợp giữa ‘trí tưởng tượng’ và ‘quan sát’”, bà nhận định. Kuchner lấy ví dụ về sự khác biệt rõ ràng nhất khi đối chiếu với thời điểm tháng 6 là hình dạng của Mặt Trăng. Theo bà, cũng có khả năng họa sĩ không thích hình ảnh trăng tròn và đã chủ động sử dụng quyền tự do sáng tạo nghệ thuật.

Kuchner đánh giá bài báo là “một công trình điều tra ly kỳ”. Bà đồng thời lưu ý rằng nếu mốc thời gian được xác định lại, những ghi chép lịch sử về bệnh án của Van Gogh cũng cần được xem xét, bởi thời điểm ông trải qua các cơn động kinh và khả năng sáng tác sau đó có thể phải được đánh giá lại.

Dù vậy, theo chuyên gia này, câu hỏi cốt lõi về việc tác phẩm là sản phẩm của trí tưởng tượng ngẫu hứng hay một hình ảnh dựa trên quan sát thực tế vẫn “chưa bao giờ thực sự được giải quyết” trong nghiên cứu.

Những giới hạn của nghiên cứu mới

Nghiên cứu vẫn tồn tại một số hạn chế. Các nhà khoa học phải dựa vào những ghi chép khí tượng từ thế kỷ XIX, thời kỳ trước khi hoạt động quan sát được tiêu chuẩn hóa. Vì vậy, những dữ liệu này có thể không đạt độ chính xác như các ghi chép hiện đại.

Bên cạnh đó, nghiên cứu chưa xác định được thời điểm Van Gogh bắt đầu vẽ “Đêm đầy sao”, cũng như liệu ông có chỉnh sửa tác phẩm sau đó hay không.

Những hạn chế này khiến kết quả nghiên cứu chưa thể khẳng định chắc chắn rằng bức tranh tái hiện chính xác bầu trời vào rạng sáng ngày 22/7/1889.

Dù mở ra một góc nhìn mới về mối liên hệ giữa hội họa và thiên văn học, phát hiện trên vẫn cần được xem xét thận trọng. Như một chuyên gia lưu ý, việc diễn giải các bố cục thiên văn trong một tác phẩm hội họa cần tránh những kết luận quá chắc chắn khi bằng chứng vẫn còn giới hạn.