Căn bệnh từng giết hàng trăm triệu người đã bị xóa sổ thế nào?

Một cụm virus đậu mùa được quan sát dưới kính hiển vi điện tử. Ảnh: Callista Images/Corbis.

Trong nhiều thế kỷ, đậu mùa là nỗi ám ảnh của nhân loại, cướp đi sinh mạng của hàng trăm triệu người và để lại những di chứng nặng nề cho người sống sót. Căn bệnh không chỉ gây ra những thảm họa y tế mà còn góp phần làm thay đổi lịch sử của nhiều nền văn minh. Tuy nhiên, một phát hiện vào cuối thế kỷ 18 đã mở ra bước ngoặt quan trọng trong cuộc chiến chống lại bệnh đậu mùa.

Căn bệnh từng làm thay đổi lịch sử thế giới

Theo cuốn Dược lý học - 9 loại thuốc vĩ đại cứu loài người khỏi bệnh tật của tác giả Park Seung-jun, đậu mùa được xem là căn bệnh truyền nhiễm khủng khiếp nhất trong lịch sử khi đã cướp đi sinh mạng của hơn một tỷ người trên toàn thế giới. Chỉ riêng trong thế kỷ 20, căn bệnh này đã cướp đi sinh mạng của ít nhất 300 triệu người.

Tác giả dẫn chứng ở Hàn Quốc, một đợt bùng dịch lớn vào cuối triều đại Joseon đã lấy đi mạng sống của rất nhiều người. Năm 1951 khi Chiến tranh Triều Tiên đang ở giai đoạn cao trào, căn bệnh đậu mùa cũng khiến hơn 10.000 người tử vong. Do đó, người Hàn Quốc từ lâu đã xem căn bệnh này là một căn bệnh đáng sợ, gọi là "hổ hoạn ma ma". Trong đó, "hổ hoạn" chỉ tai họa do gặp hổ, còn "ma ma" là tên gọi dân gian của căn bệnh đậu mùa.

Đậu mùa do virus variola gây ra và có khả năng lây lan nhanh chóng từ người sang người. Các triệu chứng ban đầu thường bao gồm sốt cao, mệt mỏi, đau đầu và đau lưng. Khoảng 2-3 ngày sau, người bệnh bắt đầu phát ban, với những nốt đỏ xuất hiện trên mặt, tay và chân, sau đó tiến triển thành các tổn thương đặc trưng trên da.

Tác giả Park Seung-jun cho biết trước khi vaccine được phát triển và sử dụng rộng rãi, tỷ lệ tử vong do đậu mùa rất cao, có thể lên tới khoảng 30% đối với thể bệnh phổ biến. Ngay cả những người may mắn sống sót cũng có nguy cơ phải mang những vết sẹo trên khuôn mặt và cơ thể suốt đời.

Đậu mùa góp phần làm sụp đổ những nền văn minh

Không chỉ gây thiệt hại về sức khỏe, đậu mùa còn để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử thế giới.

Khoảng 500 năm trước, hai nền văn minh Inca và Aztec phát triển rực rỡ ở châu Mỹ đã sụp đổ sau những cuộc chinh phục của quân đội Tây Ban Nha. Điều đáng chú ý là lực lượng xâm lược chỉ có vài trăm binh sĩ, trong khi dân số bản địa đông hơn rất nhiều.

Theo cuốn sách, một trong những nguyên nhân quan trọng không nằm ở vũ khí mà là sự xuất hiện của những vi sinh vật gây bệnh vô hình.

Khi đậu mùa du nhập vào châu Mỹ cùng quá trình xâm chiếm của người châu Âu, nhiều cộng đồng bản địa chưa từng tiếp xúc với virus đã phải đối mặt với những đợt dịch nghiêm trọng. Hàng triệu người thiệt mạng, khiến dân số suy giảm và xã hội bị tàn phá.

Dịch bệnh trở thành một trong những yếu tố góp phần làm suy yếu các nền văn minh bản địa, bên cạnh chiến tranh, xung đột chính trị và những biến động xã hội.

Bức tranh của họa sĩ Ernest Board tái hiện bác sĩ Edward Jenner thực hiện thí nghiệm tiêm phòng đậu mùa cho cậu bé James Phipps năm 1796. Ảnh: Alamy.

Sự ra đời của vaccine đậu mùa

Theo tác giả Park Seung-jun, bác sĩ người Anh Edward Jenner đóng một vai trò quan trọng trong việc diệt trừ căn bệnh đậu mùa đáng sợ. Trong quá trình hành nghề, Jenner chú ý đến một quan niệm phổ biến ở những người vắt sữa bò: Người từng mắc bệnh đậu bò thường không bị đậu mùa.

Đậu bò là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, có thể lây từ bò sang người nhưng thường nhẹ hơn nhiều so với bệnh đậu mùa. Từ quan sát này, Jenner đặt ra câu hỏi: "Liệu bệnh đậu bò có bảo vệ con người khỏi bệnh đậu mùa không?".

Năm 1796, ông tiến hành một thí nghiệm mang tính bước ngoặt. Jenner lấy vật liệu từ tổn thương đậu bò trên tay một phụ nữ vắt sữa, sau đó đưa vào cơ thể một cậu bé tám tuổi. Vài ngày sau, cậu bé xuất hiện các triệu chứng nhẹ của bệnh đậu mùa bò rồi nhanh chóng hồi phục. Khoảng sáu tuần sau, Jenner tiếp tục cho cậu bé tiếp xúc với vật liệu gây bệnh đậu mùa. Kết quả, cậu bé không xuất hiện triệu chứng mắc bệnh.

Tác giả nhận định đó là một khoảnh khắc lịch sử của nhân loại khi vaccine lần đầu tiên được ra đời. Phương pháp tiêm vaccine này được gọi là tiêm phòng đậu mùa. Với phát hiện của Jenner, số ca tử vong do bệnh đậu 23 mùa đã giảm đáng kể. Hơn nữa, 50 năm qua không có trường hợp mắc đậu mùa nào được báo cáo trên toàn thế giới, do đó có thể nói căn bệnh truyền nhiễm này xem như đã được xóa sổ hoàn toàn.

Sau Jenner, nhà vi sinh vật học người Pháp Louis Pasteur tiếp tục mở rộng nền tảng khoa học của vaccine. Thay vì sử dụng vật liệu từ bệnh đậu bò, Pasteur nghiên cứu phương pháp làm suy yếu mầm bệnh để kích thích khả năng miễn dịch.

Những thành tựu này đã mở đường cho sự ra đời của nhiều loại vaccine phòng bệnh truyền nhiễm khác. Sau nhiều thế kỷ gây ra những thảm họa nghiêm trọng, đậu mùa cuối cùng đã bị đẩy lùi nhờ các chương trình tiêm chủng trên quy mô toàn cầu.

Năm 1980, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính thức tuyên bố bệnh đậu mùa đã được xóa sổ trên toàn thế giới. Đây là bệnh truyền nhiễm đầu tiên ở người được loại bỏ hoàn toàn nhờ nỗ lực y tế công cộng.

Tác giả / Tác phẩm

Dược lý học - 9 loại thuốc vĩ đại cứu loài người khỏi bệnh tật

Tác giảPark Seung-jun

Nhà xuất bảnNXB Trẻ

Trong cuốn sách Dược lý học, tác giả Park Seung-jun sẽ kể cho bạn nghe những câu chuyện lôi cuốn về hành trình phát hiện ra thuốc - từ phát hiện tình cờ đến thí nghiệm dũng cảm, từ sai lầm dẫn đến khám phá vĩ đại cho đến khoảnh khắc làm thay đổi lịch sử y học. Bạn sẽ gặp anh hùng thầm lặng, những bước đột phá khoa học, và cả bí mật thú vị mà bạn không ngờ tới.