Bí ẩn những 'quan tài' bằng gốm hơn 2.000 năm tuổi chôn thẳng đứng ở Đà Nẵng

XEM CLIP: Khám phá tục mai táng bằng chum độc đáo của người Sa Huỳnh

Tại các bảo tàng ở Đà Nẵng, nhiều chiếc chum gốm với hình dáng, kích thước khác nhau đang được trưng bày. Trong đó, những chiếc mộ chum có niên đại hơn 2.000 năm là dấu tích đặc biệt về tục mai táng của cư dân Sa Huỳnh cổ.

Các hiện vật được phát hiện qua những cuộc khai quật khảo cổ tại Gò Dừa (xã Thu Bồn), Gò Mả Vôi (xã Duy Xuyên), Lai Nghi (phường Điện Bàn Đông) và nhiều di tích khác trên địa bàn TP Đà Nẵng.

Nổi bật tại Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa (xã Duy Xuyên) là 5 chiếc mộ chum hình trụ lớn, được khai quật tại di tích Gò Dừa. Di tích này có niên đại khoảng 2.100 năm.

Những chiếc chum có thân cao, thành gần thẳng đứng, miệng rộng và đáy thuôn tròn.

Theo tục mai táng đặc trưng của cư dân Sa Huỳnh, các chum gốm lớn được sử dụng làm quan tài và chôn thẳng đứng dưới lòng đất.

Một chiếc mộ chum với nắp đậy hình nón cụt. Nắp chum Sa Huỳnh có nhiều kiểu như hình nón cụt, hình lồng bàn, mâm bồng; có trường hợp tận dụng đáy chum khác làm nắp.

Nhìn từ trên xuống, chiếc mộ chum hình trụ có miệng rộng, lòng sâu. Trên vành miệng còn những cặp lỗ nhỏ, được cho là dùng để buộc dây khi hạ chum xuống huyệt mộ.

Chiếc mộ chum hình cầu được khai quật tại di tích Gò Mả Vôi. Hiện vật có thân tròn phình rộng, cổ ngắn, đáy thuôn và nắp đậy bằng gốm.

Tại di tích có niên đại khoảng 2.400 năm này, các nhà khảo cổ còn phát hiện những chum mộ hình nồi, hình trái xoan và hình trái đào.

Cận cảnh phần nắp của chiếc mộ chum ở ảnh trên, với nhiều vết nứt, đường ghép nối và một khoảng gốm bị khuyết.

Ảnh tư liệu ghi lại cuộc khai quật khảo cổ học tại di tích Gò Dừa năm 1999. Những chiếc chum gốm lớn được phát hiện dưới lòng đất cung cấp tư liệu về tập tục chôn cất của cư dân Sa Huỳnh.

Ảnh tư liệu khác tại bảo tàng ghi lại cảnh những người tham gia khảo cổ quan sát, nghiên cứu chiếc chum gốm trong hố khai quật. Bên trong chiếc chum lớn còn có hiện vật gốm nhỏ hơn.

Tại Gò Dừa, các nhà khảo cổ từng phát hiện loại hình mộ chum kép, gồm hai chiếc chum lồng vào nhau, được ví như hình thức "trong quan ngoài quách". Cuộc khai quật năm 1999 trên diện tích 16m² đã phát hiện 6 mộ chum, trong đó có 5 mộ chum kép.

Theo bà Lê Thị Phương Thảo, nhân viên quản lý kho hiện vật, kiêm hướng dẫn viên tại Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa (xã Duy Xuyên), kết quả khai quật cho thấy cư dân Sa Huỳnh có nhiều hình thức mai táng như hỏa táng, hung táng và cải táng.

Trong đó, một số chum có dấu tích than tro, được cho là liên quan đến hình thức hỏa táng. Đặc biệt, tại Gò Dừa, mộ chum số 2 còn xương người, nhiều khả năng là di cốt trẻ em liên quan đến tục hung táng.

Không gian trưng bày tại Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh - Chămpa với những chiếc chum gốm được bố trí giữa các lớp đất và mảnh gốm, giúp du khách tìm hiểu thêm về bối cảnh khảo cổ.

Hai chiếc chum gốm hình trứng và hình cầu trưng bày cạnh nhau. Chum hình trứng (bên trái) có thân bầu dài, thuôn dần về đáy; chum hình cầu (bên phải) có thân tròn, cổ ngắn và miệng loe.

Cận cảnh chiếc chum gốm hình cầu, thân phình rộng, miệng loe và đáy thuôn. Trên bề mặt hiện vật còn nhiều vết nứt, đường ghép nối và các mảng gốm được phục chế.

Chiếc chum gốm hình trứng có thân bầu dài, phình rộng ở giữa và thuôn dần xuống đáy. Trên thân chum còn những đường văn thừng cùng dấu tích ghép nối, phục chế.

Các nhà khảo cổ còn phát hiện nhiều đồ tùy táng trong và xung quanh mộ chum như công cụ lao động bằng sắt, đồng, đồ gốm và trang sức bằng mã não, thủy tinh.

"Người Sa Huỳnh xưa quan niệm cuộc sống vẫn tiếp diễn sau khi con người qua đời. Vì vậy, người chết được chôn theo những vật dụng để sử dụng ở thế giới bên kia", bà Thảo giải thích.

Tại Bảo tàng Đà Nẵng cơ sở 2 (phường Bàn Thạch), mô hình phục dựng hố khai quật di tích Lai Nghi giúp du khách hình dung quá trình khai quật, nghiên cứu những chiếc chum gốm và các hiện vật nằm sâu dưới lòng đất.

Chiếc chum có nắp được phát hiện tại di tích Lai Nghi, có thân hình trụ cao, miệng loe, đáy thuôn và nắp hình nón cụt.

Hai chiếc chum gốm hình trụ với kích thước khác nhau. Chiếc bên trái có thân tương đối thẳng, miệng loe nhẹ; chiếc bên phải cao hơn, miệng loe rộng, thân thuôn dần về đáy.

Trên bề mặt hai hiện vật còn nhiều đường vân gốm và dấu tích phục chế.

Những chiếc chum gốm được phát hiện tại các di tích khảo cổ ở Đà Nẵng góp phần cung cấp tư liệu quý về kỹ thuật chế tác, phong tục mai táng và đời sống tinh thần của cư dân Sa Huỳnh cổ.