Bí ẩn những dấu vết thủy ngân trong lòng các thành phố Maya cổ đại

Chu sa màu đỏ là loại khoáng chất chứa thủy ngân được người Maya cổ đại sử dụng trong trang trí công trình và các nghi lễ. Ảnh minh họa: AI

Ý nghĩa thiêng liêng trong đời sống tâm linh người Maya

Với người Maya cổ đại, chu sa, loại khoáng chất có màu đỏ tươi, mang ý nghĩa thiêng liêng, tượng trưng cho máu, sự sống và linh hồn. Tuy nhiên, việc sử dụng rộng rãi loại khoáng chất này trong trang trí đền đài và các nghi lễ có thể đã để lại một hệ quả môi trường nghiêm trọng: Ô nhiễm thủy ngân kéo dài, ảnh hưởng đến hệ sinh thái hồ và có thể trở thành một trong những áp lực đối với các thành bang Maya.

Người Maya sử dụng chu sa làm chất tạo màu trong các bức tranh tường, công trình kiến trúc và nghi lễ mai táng. Họ không biết rằng thành phần chính của khoáng chất này là thủy ngân, một kim loại nặng có độc tính cao đối với con người và nhiều sinh vật.

Các nghiên cứu trước đây từng phát hiện dấu vết ô nhiễm thủy ngân kéo dài tại một số thành phố cổ của người Maya, trong đó có Tikal ở Guatemala. Một nghiên cứu mới cho thấy tình trạng này có thể phổ biến hơn nhiều so với nhận định trước đó, đồng thời ghi nhận những tác động đáng kể của thủy ngân đối với hệ sinh thái thủy sinh.

Để tìm hiểu mức độ ô nhiễm trong quá khứ, nhóm nghiên cứu đã lấy các mẫu lõi trầm tích từ đáy hồ tại hai thành phố cổ của người Maya trên bán đảo Yucatan, Mexico, gồm Coba, một địa điểm khảo cổ nổi tiếng, và Xcach, nơi ít được biết đến hơn.

Kết quả phân tích cho thấy nồng độ thủy ngân tại Coba tăng mạnh từ khoảng năm 250 đến năm 400, trùng với giai đoạn đầu thời kỳ Cổ điển, thời kỳ phát triển rực rỡ của nền văn minh Maya.

Tại Xcach, các nhà nghiên cứu ghi nhận ba đợt gia tăng đáng kể. Đợt đầu diễn ra khoảng năm 125-200, trước thời kỳ Cổ điển; đợt thứ hai xuất hiện vào khoảng thời gian tương tự tại Coba; đợt thứ ba kéo dài từ khoảng năm 535 đến năm 820, gần cuối thời kỳ Cổ điển.

Nghiên cứu cung cấp thêm bằng chứng về tình trạng ô nhiễm thủy ngân tại vùng đất thấp phía bắc của nền văn minh Maya, khu vực trước đây có rất ít dữ liệu về vấn đề này. Một số mẫu trầm tích còn ghi nhận nồng độ thủy ngân thuộc nhóm cao nhất từng được phát hiện tại các địa điểm Maya cổ đại.

Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu không chỉ tìm thấy dấu vết thủy ngân mà còn phát hiện những biến đổi trong hệ sinh thái hồ. Các chỉ dấu sinh học của vi khuẩn, tảo, vi khuẩn lam, sinh vật có vỏ và côn trùng nhỏ trong trầm tích đều suy giảm hoặc biến mất. Điều này cho thấy thủy ngân đã tác động đến nhiều thành phần của hệ sinh thái, đồng thời có khả năng lan truyền qua các mắt xích trong chuỗi thức ăn.

“Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy mức độ ô nhiễm thủy ngân kéo dài hàng thế kỷ tại khu vực Coba và Xcach đã vượt xa những ngưỡng độc tính và ô nhiễm được ghi nhận trong các quy chuẩn hiện đại”, Matt Waters, nhà nghiên cứu cổ môi trường hồ, giáo sư khoa học môi trường tại Đại học Auburn, bang Alabama (Mỹ), tác giả chính của nghiên cứu đăng trên tạp chí Science Advances cho biết.

Thêm một áp lực môi trường đối với người Maya

Thủy ngân có thể gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, não, thận, phổi và tim ở người. Dù nhóm nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng trực tiếp về mức độ phơi nhiễm của cư dân Maya trong các mẫu trầm tích, sự hiện diện của thủy ngân trong hệ sinh thái hồ cho thấy họ có thể đã tiếp xúc với kim loại độc hại này thông qua nước uống hoặc việc tiêu thụ cá.

“Chúng tôi chưa thể xác định trực tiếp mức độ phơi nhiễm của người Maya, nhưng sự lan truyền của thủy ngân trong hệ sinh thái cho thấy họ có thể đã tiếp xúc với chất này qua nước hoặc cá”, Savanna Wooten, đồng tác giả nghiên cứu, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Trung tâm Jones thuộc cơ sở nghiên cứu Ichauway ở bang Georgia (Mỹ) nhận định.

Vào cuối thời kỳ Cổ điển, khoảng thế kỷ IX, nhiều thành phố lớn của người Maya suy tàn và bị bỏ hoang. Giới nghiên cứu đã đưa ra nhiều giả thuyết để lý giải hiện tượng này, trong đó có biến đổi khí hậu, hạn hán và chiến tranh. Nghiên cứu mới bổ sung tình trạng ô nhiễm thủy ngân vào danh sách những áp lực môi trường có thể đã tác động đến các cộng đồng Maya.

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh chưa có bằng chứng chứng minh thủy ngân trực tiếp gây ra sự sụp đổ của các thành bang Maya.

“Nghiên cứu này không xác lập mối liên hệ trực tiếp giữa thủy ngân và sự suy tàn của các thành phố Maya thời kỳ Cổ điển. Thay vào đó, kết quả bổ sung một yếu tố gây sức ép vào danh sách ngày càng dài những tác động môi trường và khí hậu cùng tồn tại trong giai đoạn này”, Wooten nói.

Coba, phát âm là “koh-BAH”, được ước tính từng có dân số khoảng 60.000-90.000 người trong thời kỳ Cổ điển. Nằm giữa rừng rậm trên bán đảo Yucatan, địa điểm khảo cổ này hiện là điểm đến thu hút khách du lịch, nổi tiếng với một trong những kim tự tháp cổ cao nhất khu vực.

Trong khi đó, Xcach, phát âm gần giống “SCOTCH”, là địa điểm nằm trên đất tư nhân, có nhiều kim tự tháp và công trình kiến trúc cổ. Tuy nhiên, nơi đây vẫn chưa được nghiên cứu khảo cổ một cách toàn diện.

Theo các nhà nghiên cứu, chu sa là khoáng chất sunfua thủy ngân tự nhiên. Do không có nhiều trữ lượng chu sa trong tự nhiên tại Coba và Xcach, loại khoáng chất này có thể từng là mặt hàng trao đổi quan trọng giữa các cộng đồng Maya.

Người Maya từng xây dựng một trong những nền văn minh lớn của châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo, trải rộng trên nhiều khu vực thuộc Mexico, Guatemala, Belize, Honduras và El Salvador ngày nay. Họ để lại những công trình kiến trúc đồ sộ, các tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, hệ thống chữ viết phức tạp cùng những thành tựu đáng kể về thiên văn học, toán học và lịch pháp.

“Nền văn hóa Maya trường tồn và phát triển rực rỡ trong khoa học, kiến trúc và nghệ thuật. Chu sa là một loại chất tạo màu góp phần làm nên vẻ đẹp và giá trị văn hóa của nền văn minh này”, Waters nói.