Hành trình thầm lặng tìm lại tên cho liệt sĩ

Việc thực hiện lấy mẫu ADN có sự phối hợp chuẩn xác giữa lực lượng khai quật và bác sĩ pháp y

Từ sáng sớm, tại Nghĩa trang liệt sĩ Mai Lâm, xã Đông Anh, các bác sĩ pháp y cùng lực lượng chức năng đã có mặt tại hiện trường, chuẩn bị dụng cụ, đối chiếu hồ sơ và rà soát từng phần mộ nằm trong kế hoạch lấy mẫu. Tại khu vực lều dã chiến được bố trí riêng biệt, những chiếc khay dụng cụ, chai dung dịch sát khuẩn, bàn lấy mẫu và hồ sơ hiện trường được sắp xếp gọn gàng. Trước khi bước vào quy trình chuyên môn, mọi bước chuẩn bị đều được thực hiện cẩn trọng từ khâu kiểm tra thông tin phần mộ, mã hóa từng trường hợp, đến việc trang bị trang phục bảo hộ, găng tay, khẩu trang nhằm tránh để mẫu sinh học từ người sống ảnh hưởng đến mẫu hài cốt.

Bác sĩ Dương Thị Thảo My thuộc Trung tâm Pháp y Hà Nội trực tiếp đảm nhận các công đoạn từ kiểm soát quy trình, số hóa thông tin đến lựa chọn mẫu sinh phẩm và hoàn thiện hồ sơ hiện trường. Để tránh nhầm lẫn mẫu hoặc nhiễm chéo, bác sĩ Thảo My cho biết điều quan trọng đầu tiên là mỗi ngôi mộ phải được số hóa chính xác và gắn với một mã số riêng tương ứng với mẫu được lấy. Công việc diễn ra chậm rãi, gần như không có chỗ cho sự vội vàng hay sai sót.

Khi phần mộ được mở và tiểu sành được đưa lên, bác sĩ Thảo My trực tiếp kiểm tra hiện trạng, quan sát kỹ các thành phần còn lại để lựa chọn mẫu phù hợp phục vụ giám định ADN. Trong đó, răng luôn là lựa chọn ưu tiên số một, đặc biệt là phần chân răng. Nếu không tìm được răng, bác sĩ sẽ ưu tiên lấy xương ống hoặc xương dài, còn xương dẹt chỉ được lựa chọn trong trường hợp không còn giải pháp nào khác.

Các bác sĩ pháp y thực hiện quy trình lấy mẫu ADN nghiêm ngặt từ khâu kiểm tra thông tin phần mộ, mã hóa từng trường hợp, đến việc trang bị trang phục bảo hộ, găng tay, khẩu trang nhằm tránh để mẫu sinh học từ người sống ảnh hưởng đến mẫu hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩ Mai Lâm

Khó khăn lớn nhất đối với bác sĩ Thảo My là những phần mộ đã chôn cất quá lâu năm khiến xương mủn, răng rơi rụng hoặc thất lạc trong đất. Có những lúc, chị cùng các cán bộ làm nhiệm vụ phải vần từng cục đất, kiên trì kiểm tra từng mảnh nhỏ để tìm cho bằng được từng chiếc răng hay đoạn xương còn lại. Từng mẫu sau khi thu nhận bằng dụng cụ chuyên dụng được đánh dấu, ghi mã, đóng gói, niêm phong và kiểm tra lại thông tin trước khi bàn giao về phòng giám định phân tích ADN. Sau khi hoàn tất, phần mộ được hoàn trả và chỉnh trang sạch sẽ, các bác sĩ tiếp tục rà soát hồ sơ, kiểm đếm số lượng mẫu để hoàn thiện những thủ tục cuối cùng tại hiện trường.

Trong khi đó, tại Nghĩa trang liệt sĩ Đông Phương Yên, xã Phú Nghĩa, Hà Nội, công tác lấy mẫu được bác sĩ Trịnh Thị Thủy và Trần Thị Minh Hiền, cán bộ Trung tâm Pháp y Hà Nội trực tiếp triển khai với sự tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chống nhiễm chéo. Hai bác sĩ chuẩn bị đầy đủ đồ bảo hộ, thường xuyên thay găng tay, hạn chế số người tiếp cận trực tiếp và làm sạch thiết bị sau từng công đoạn.

Việc xử lý từng phần mộ được tiến hành theo trình tự riêng biệt, tuyệt đối không để mẫu của phần mộ này tiếp xúc với mẫu của phần mộ khác. Mọi thao tác chuyên môn tại đây đều đòi hỏi sự chậm, chắc và có kiểm soát. Ngay cả trong điều kiện nắng nóng và mệt mỏi, bác sĩ Thủy và Hiền vẫn duy trì sự tỉnh táo cao độ để không bỏ sót hoặc làm sai lệch bất kỳ chi tiết nào, tiến hành chọn lựa mẫu sinh phẩm phù hợp, ghi mã, bảo quản và hoàn thiện hồ sơ sinh phẩm tại chỗ.

Khu vực lấy mẫu ADN tại lều dã chiến ở Nghĩa trang liệt sĩ xã Phú Nghĩa

Đằng sau những thao tác kỹ thuật tỉ mỉ tại nghĩa trang, là những tâm tư rất đỗi đời thường nhưng sâu sắc của những người làm nghề pháp y. Bác sĩ Dương Thị Thảo My chia sẻ, điều khiến chị nhớ nhất trong quá trình đi lấy mẫu chính là những di vật còn lưu giữ trong mộ như đồ dùng cá nhân và nhiều hiện vật đặc biệt khác. Mỗi lần bắt gặp một di vật là một lần chị cảm nhận rõ hơn sự hy sinh, cống hiến của các anh hùng liệt sĩ.

Bố mẹ chị có lúc không thực sự yên tâm vì công việc vừa vất vả vừa chịu nhiều định kiến, nhất là đối với phụ nữ, nhưng chị luôn thấy tự hào vì góp một phần nhỏ bé trong quá trình trả lại danh tính cho các liệt sĩ. Ý thức được rằng phía sau mỗi mẫu hài cốt là một cuộc đời và một gia đình đã chờ đợi suốt nhiều năm, các bác sĩ đều thực hiện công việc với sự cẩn trọng và trách nhiệm cao nhất.

Bác sĩ Trịnh Thị Thủy và cán bộ làm nhiệm vụ số hóa trao đổi công việc trước khi khai quật lấy mẫu giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang liệt sĩxã Phú Nghĩa

Nói về tính chất đặc thù của nhiệm vụ, bác sĩ Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh, việc chống nhiễm trong lấy mẫu hài cốt là nguyên tắc bắt buộc, bởi giám định ADN là hành trình có nhiều bước nối tiếp nhau, trong đó lấy mẫu tại hiện trường chỉ là điểm khởi đầu nhưng mang tính quyết định. Nếu mẫu được chọn đúng, bảo quản đúng và thông tin ghi chép đầy đủ thì phòng xét nghiệm sẽ có nhiều cơ hội hơn để tách chiết ADN, tạo dữ liệu di truyền và đối sánh với mẫu thân nhân, còn một sai sót nhỏ ở hiện trường sẽ rất khó khắc phục ở các bước sau.

Trong chiến dịch 500 ngày đêm, bước chân của các bác sĩ pháp y tiếp tục đi qua nhiều nghĩa trang, lặp lại hàng nghìn thao tác nghiêm ngặt với mong muốn từ những mẫu hài cốt nhỏ được đưa lên khỏi lòng đất sẽ có thêm nhiều phần mộ được gọi đúng tên. Nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là hành động tri ân sâu sắc, đáp lại sự chờ đợi của những người mẹ, người vợ, người thân nơi quê nhà và nối dài đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.