Bí mật phía sau bức tranh cổ trông như nét vẽ của trẻ nhỏ

Năm 1964, các nhà khảo cổ phát hiện một bức tranh giấy đặc biệt trong quần thể mộ cổ Astana, thuộc thành phố Turpan, Tân Cương, Trung Quốc. Tác phẩm có niên đại thời Đông Tấn, cách ngày nay khoảng 1.600 năm, được đặt tên là Tranh sinh hoạt chủ nhân ngôi mộ, còn gọi là Tranh trang viên địa chủ.

Điều khiến giới nghiên cứu bất ngờ là phong cách hội họa khác thường. Các nhân vật có tỷ lệ cơ thể thiếu cân đối, đường nét đơn giản, khuôn mặt được thể hiện bằng những hình khối phóng đại. Thoạt nhìn, tác phẩm giống tranh nguệch ngoạc của trẻ nhỏ hơn là một bức họa được thực hiện bởi người trưởng thành.

Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài ngộ nghĩnh ấy là nguồn tư liệu quý giá về đời sống xã hội, sinh hoạt và quan niệm nghệ thuật của tầng lớp giàu có tại vùng Cao Xương thời cổ đại.

Bức tranh có kích thước khoảng 46,2 x 105 cm, được ghép từ sáu tờ giấy có kích thước tương đối đồng đều. Chất liệu giấy dày, có màu vàng đất, mang đặc điểm tương tự giấy vỏ cây dâu. Đây được xem là một trong những tác phẩm hội họa trên giấy có niên đại cổ nhất được phát hiện tại Trung Quốc.

Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Tân Cương, trở thành một trong những di sản hội họa cổ đáng chú ý của khu vực.

Bức tranh tìm thấy trong một ngôi mộ cổ ở Tân Cương gây chú ý bởi nét vẽ ngộ nghĩnh, đồng thời hé lộ sinh hoạt và nghệ thuật thời Đông Tấn. Ảnh: Bảo tàng Tân Cương (Trung Quốc).

Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở cách bố trí các nhân vật và cảnh vật. Thay vì tập trung vào một hình tượng duy nhất, người vẽ đã chia nội dung thành nhiều khu vực, mô tả những hoạt động khác nhau trong cuộc sống thường ngày.

Nổi bật nhất là hình ảnh chủ nhân ngôi mộ. Nhân vật có một mắt được vẽ rất lớn, mắt còn lại nhỏ đến mức gần như khó nhận ra. Sống mũi cao, đôi môi tô màu đỏ son, phía trên còn có hai nét ria mép nhỏ tạo cảm giác khá hài hước. Người này cầm một chiếc quạt tròn, thể hiện dáng vẻ của một người có địa vị và đang tận hưởng cuộc sống sung túc.

Bên cạnh chủ nhân là hình ảnh một nữ hầu. Một số đường nét trên khuôn mặt khiến người xem liên tưởng đến ánh mắt thiếu thiện cảm. Tuy nhiên, đây có thể chỉ là cách thể hiện nhân vật theo phong cách ước lệ, không đủ cơ sở để kết luận về thái độ thực sự của người hầu đối với chủ nhân.

Phía bên trái bức tranh là cảnh nhà bếp. Một nữ hầu đang cúi người bên bếp lửa, chuẩn bị thức ăn. Phía bên phải xuất hiện một người đánh xe mặc trang phục ngắn, dường như đang chờ chủ nhân ra ngoài.

Những chi tiết này cho thấy gia đình người được an táng có người phục vụ riêng, có khu vực nấu nướng và phương tiện di chuyển. Qua đó, bức tranh cung cấp hình dung khá trực quan về đời sống của tầng lớp có điều kiện kinh tế tại Cao Xương thời Đông Tấn.

Không chỉ mô tả sinh hoạt gia đình, tác phẩm còn dành một phần đáng kể để thể hiện cảnh quan thiên nhiên và thế giới quan của người xưa. Phía trên bức tranh là bầu trời rộng lớn với mặt trời, mặt trăng và các vì sao. Bên dưới mặt trời xuất hiện những tán cây rậm rạp, đồng ruộng cùng các dụng cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Đáng chú ý, bên trong hình trăng có một con cóc được vẽ với thân hình tròn trịa. Đây là chi tiết gắn với quan niệm dân gian phương Đông cổ đại về mặt trăng. Trong thần thoại Trung Hoa, hình tượng cóc thường xuất hiện trong những câu chuyện liên quan đến cung trăng và Hằng Nga.

Ở chính giữa tác phẩm là một cây lớn, trên cành có hình chim phượng hoàng đang dang cánh. Trong văn hóa phương Đông, phượng hoàng thường gắn với sự cao quý, thịnh vượng và những ý nghĩa cát tường.

Việc kết hợp cảnh sinh hoạt, thiên nhiên, mặt trời, mặt trăng và các hình tượng mang màu sắc biểu tượng cho thấy bức tranh không đơn thuần là bản ghi chép đời sống. Nó còn phản ánh cách người xưa hình dung về mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và thế giới sau khi qua đời.

Một trong những yếu tố khiến hiện vật trở nên đặc biệt là chất liệu giấy có khả năng phân hủy cao nhưng vẫn tồn tại qua nhiều thế kỷ. Quần thể mộ cổ Astana nằm gần Turpan, khu vực có khí hậu khô hạn, lượng mưa thấp và độ ẩm tương đối thấp. Các ngôi mộ thường nằm sâu dưới lòng đất, trong điều kiện hạn chế tiếp xúc với nước và những tác nhân gây hư hại từ môi trường bên ngoài.

Chính điều kiện tự nhiên này góp phần bảo vệ giấy, vải, tranh vẽ và nhiều vật dụng hữu cơ khác. Nhờ vậy, các nhà khảo cổ đã tìm thấy tại Astana nhiều di vật quý, bao gồm văn thư, tranh lụa, tranh giấy, đồ dệt, tượng đất nung và xác ướp cổ.

Theo các tư liệu khảo cổ, từ năm 1959, khu mộ Astana đã trải qua nhiều đợt khai quật, với hơn 400 ngôi mộ được phát hiện và nghiên cứu. Những hiện vật thu được cung cấp nguồn thông tin quan trọng về đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng của cư dân Cao Xương từ thời Tây Tấn đến thời Đường.