Cách bộ não xử lý nỗi buồn

Não bộ liên tục ghi nhận và điều chỉnh cảm giác gắn bó với những người thân thiết, ngay cả khi họ đã qua đời. Ảnh: Unsplash .

Sau khi một người thân qua đời, đôi khi chúng ta vẫn có cảm giác họ đang ở đâu đó quanh mình, như thể chỉ vừa rời đi. Cảm giác ấy không chỉ đến từ nỗi nhớ mà còn liên quan đến cách não bộ ghi nhận và duy trì sự gắn bó với những người thân thiết.

Trong cuốn sách Bộ não đau buồn, TS tâm lý học Mary-Frances O'Connor lý giải cách não bộ nhận biết ai là người gần gũi với mình, duy trì cảm giác gắn kết ấy và điều chỉnh khi phải đối diện với sự ra đi của một người thân yêu.

Tác giả / Tác phẩm

Bộ não đau buồn

Tác giảMary-Frances O'Connor

Nhà xuất bảnNXB Trẻ

Trong cuốn sách Bộ não đau buồn, nhà tâm lý học Mary-Frances O’Connor kết hợp những nghiên cứu về khoa học thần kinh với các câu chuyện đời thực để khám phá cách não bộ hình thành sự gắn bó, duy trì kỳ vọng về sự hiện diện của người mình yêu thương và dần thích nghi khi mối quan hệ ấy thay đổi vĩnh viễn.

Não bộ có bản đồ riêng về khoảng cách giữa người với người

Theo Mary-Frances O'Connor, não không chỉ nhận biết khoảng cách qua những gì mắt nhìn thấy mà còn cảm nhận một người ở gần hay xa mình về mặt thời gian và tình cảm.

Cách não bộ xử lý những khoảng cách này được lý giải qua học thuyết mức độ tri nhận, do hai nhà tâm lý học Yaacov Trope và Nira Liberman đề xuất năm 2010. Theo đó, con người có xu hướng nhìn nhận khoảng cách địa lý, thời gian và mức độ thân thiết theo những cách tương đồng. Nói cách khác, cảm giác một người ở xa không chỉ phụ thuộc vào việc họ cách ta bao nhiêu cây số, mà còn phụ thuộc vào mức độ gắn bó giữa hai bên.

Chẳng hạn, nếu một người thân thiết không xuất hiện, ta sẽ mong họ chủ động báo tin. Ngược lại, với một người chỉ quen biết xã giao, ta ít khi mong đợi họ phải liên lạc để giải thích. Sự khác biệt này cho thấy mức độ thân thiết ảnh hưởng đến cách ta suy nghĩ, kỳ vọng và cảm nhận về sự hiện diện của người khác.

Trong một thí nghiệm, các nhà nghiên cứu chụp MRI não của người tham gia khi họ lần lượt xem hình ảnh một quả bóng bowling ở những vị trí gần và xa, các cụm từ chỉ thời gian và hình ảnh bạn bè, người quen.

Tiểu thùy đỉnh dưới bên phải tham gia xử lý cảm nhận khoảng cách trong không gian, thời gian và mức độ gần gũi giữa người với người. Ảnh: Pexels.

Kết quả cho thấy tiểu thùy đỉnh dưới bên phải tham gia tính toán sự khác biệt giữa gần và xa trong cả ba tình huống. Phát hiện này cho thấy não bộ có thể sử dụng chung một cơ chế để nhận biết khoảng cách, dù đó là khoảng cách về không gian, thời gian hay mức độ thân thiết giữa người với người.

Một nghiên cứu khác của hai nhà khoa học thần kinh Rita Tavares và Daniela Schiller tìm hiểu cách não bộ ghi nhận sự thân thiết giữa con người. Trong thí nghiệm, người tham gia được chụp não khi chơi một trò chơi tương tác, đóng vai nhân vật chính và lựa chọn cách ứng xử với những người họ gặp trong câu chuyện.

Khi mức độ thân thiết với một nhân vật tăng lên hoặc giảm xuống theo diễn biến câu chuyện, nhóm nghiên cứu ghi nhận những thay đổi trong hoạt động của vỏ não vùng đai sau. Trong khi đó, hồi hải mã giúp não bộ ghi nhớ vị trí của từng người trong mạng lưới quan hệ này. Nói cách khác, não không chỉ ghi nhớ ta thân thiết với ai mà còn liên tục cập nhật mức độ gắn bó ấy thay đổi ra sao.

Vì sao người ta thương đôi khi vẫn như đang ở bên cạnh?

Những phát hiện này phần nào lý giải vì sao sau khi một người thân qua đời, cảm giác gắn bó với họ có lúc rất rõ ràng, nhưng đôi khi lại trở nên xa vời.

Sau mất mát, có lúc người đang chịu tang vẫn cảm thấy người thân như đang hiện diện bên cạnh, nhưng đôi khi lại cảm nhận rõ sự xa cách và thiếu vắng. Ảnh: Unsplash.

Theo Mary-Frances O'Connor, não bộ liên tục ghi nhận và điều chỉnh mức độ gần gũi với những người xung quanh dựa trên các tín hiệu từ môi trường, ký ức và trải nghiệm. Trong quá trình đó, PCC đóng vai trò theo dõi mối liên kết giữa ta và những người khác, giúp não cập nhật cảm giác thân thiết hay xa cách theo thời gian.

Khi một người thân qua đời, não bộ phải thích nghi với thực tế rằng người ấy không còn hiện diện trong cuộc sống thường ngày. Sự thay đổi này khiến cảm nhận về mối quan hệ với họ có thể trở nên không ổn định trong một thời gian.

Vì vậy, có những lúc người đang chịu tang cảm thấy người thân vẫn rất gần gũi, như thể họ đang ở ngay trong căn phòng. Nhưng cũng có những thời điểm, cảm giác hiện diện ấy bỗng biến mất, khiến họ nhận rõ sự thiếu vắng và khoảng cách không gì có thể lấp đầy.

O'Connor ví sự kết nối này như những sợi chỉ trên bảng điều tra của một nhà phân tích tình báo. Mỗi tín hiệu mới giúp não bộ điều chỉnh mối liên hệ với người khác: sợi chỉ được rút ngắn khi cảm nhận gần gũi hơn và kéo dài khi khoảng cách tăng lên. Sau cái chết, những sợi chỉ ấy có lúc vẫn được cảm nhận rất rõ, có lúc dường như tuột khỏi tay.