Biến đổi khí hậu 5000 năm trước đã thay đổi châu Phi thế nào?
Thời kỳ Ẩm ướt ở châu Phi chấm dứt, những vùng đất xanh tươi ở phía bắc lục địa nhanh chóng hóa thành sa mạc. Sa mạc Sahara đạt tới mức khô hạn như hiện nay cũng vào thời điểm này.
Tác giả: Owen Rees/1980 Books-NXB Công Thương
Những nền văn minh bị lãng quên của thế giới cổ đại
Cuốn sách là một hành trình trải dài từ sa mạc Maroc đến bờ Biển Đen, hay trường thành Hodrian ở Anh quốc - qua đó, tái hiện sinh động bản đồ thế giới ở một góc nhìn khách quan và toàn diện.
Biến đổi khí hậu 5000 năm trước đã thay đổi châu Phi thế nào?
Thời kỳ Ẩm ướt ở châu Phi chấm dứt, những vùng đất xanh tươi ở phía bắc lục địa nhanh chóng hóa thành sa mạc. Sa mạc Sahara đạt tới mức khô hạn như hiện nay cũng vào thời điểm này.
Khoảng 5.000 năm trước (khoảng năm 3000 TCN), khi cư dân Lưỡng Hà đang xây dựng các xã hội đô thị, còn Ai Cập thống nhất dưới triều đại đầu tiên (thời kỳ Vương triều Sơ khai), thì châu Phi đang phải trải qua một đợt biến đổi khí hậu khổng lồ. Thời kỳ Ẩm ướt ở châu Phi chấm dứt, và những vùng đất xanh tươi ở phía bắc lục địa nhanh chóng hoá thành sa mạc. Sa mạc Sahara đạt tới mức khô hạn như hiện nay cũng vào thời điểm này. Sự thay đổi căn bản ấy buộc con người phải tìm cách ứng phó và thích nghi nếu muốn tồn tại.
Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi diện mạo mọi vùng đất. Ảnh: Pelago.
Tại hồ Turkana, biến đổi rõ rệt nhất chính là mực nước giảm mạnh. Hồ thu hẹp còn gần một nửa độ sâu ban đầu. Khi mực nước hạ, hồ mất đi lượng nước ngọt dồi dào từng chảy qua mạng lưới sông ngòi phức tạp nối nó với sông Nile, khiến độ mặn tăng cao như ngày nay.
Sự cạn kiệt nước này tạo nên một diện mạo hoàn toàn khác cho vùng đất quanh hồ. Đồng thời, nguồn cá cũng suy giảm, gây áp lực lên nhóm người bản địa sống bằng nghề đánh cá, hái lượm và săn bắt. Ngược lại, đất đai màu mỡ lộ ra dọc bờ lại trở thành đồng cỏ lý tưởng cho các loại gia súc. Trước thay đổi ấy, cư dân ven hồ đã làm một điều mà con người giỏi nhất: thích nghi. Họ bắt đầu thuần dưỡng và nuôi các loài vật như bò, cừu, biến chúng thành nền tảng cho chế độ ăn và lối sống mới.
Các học giả chưa thể xác định chính xác quá trình chuyển đổi này. Có thể cư dân hồ Turkana đã trao đổi hàng hoá với các nhóm chăn thả ở phương bắc, hoặc chính những nhóm người ấy di cư xuống vùng hồ. Nhiều khả năng cả hai điều này đều xảy ra. Dù thế nào, bằng chứng khảo cổ cho thấy lối sống chăn thả đã di chuyển dần từ Sahara khoảng 8.000 năm trước, xuống Sudan khoảng 8.000-7.000 năm trước, và tới lưu vực Turkana vào khoảng 5.000 năm trước.
Bản chất của nghề chăn thả là lối sống du mục, điều thường được đặt đối lập với “nền văn minh” và đời sống đô thị. Suốt chiều dài lịch sử, các cộng đồng du mục thường bị coi là “kẻ ngoài lề” của câu chuyện nhân loại, bị giản lược thành vai trò phản diện trước lịch sử các xã hội định cư: khi thì là đối tượng cần khuất phục, khi lại là những đoàn quân du mục quấy phá, làm lung lay sự cân bằng của các đế chế hùng mạnh.
Cũng như mọi xã hội du mục khác, các cộng đồng chăn thả gia súc có những động cơ và mục đích riêng đằng sau mọi hành động của họ, trong khi nhu cầu dịch chuyển thường khiến họ xung đột với những cộng đồng định cư ít sẵn lòng chia sẻ đất đai. Dĩ nhiên, những đồng cỏ xanh tốt luôn là đích đến, nhưng nếu ở lại quá lâu, họ sẽ làm cạn kiệt nguồn cỏ. Cho gia súc ăn quá mức ở một nơi có thể khiến đồng cỏ bị huỷ hoại lâu dài.
Vì thế, đàn vật nuôi cần được di chuyển từ bãi cỏ này sang bãi cỏ khác, đòi hỏi một vốn hiểu biết chắc chắn về những đồng cỏ xanh tốt và quy luật thời tiết theo mùa. Thông thường, tri thức này được tích luỹ qua nhiều năm trải nghiệm, rồi truyền lại qua các thế hệ, tạo nên những lộ trình di cư theo mùa đã in sâu vào ký ức tổ tiên.