Biến 'xà bần' thành tài nguyên: TP.HCM tìm lời giải cho bài toán chất thải xây dựng

Tại hội thảo "Triển khai Đề án tái chế chất thải xây dựng TP.HCM giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045" do Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA) tổ chức sáng 5/6, các chuyên gia, nhà khoa học, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng nhìn nhận một thực tế: chất thải xây dựng đang trở thành một trong những thách thức môi trường lớn nhất của quá trình đô thị hóa, nhưng đồng thời cũng là nguồn tài nguyên có giá trị nếu được quản lý và tái chế hiệu quả.

Từ "vấn nạn đô thị" đến nguồn tài nguyên cho tương lai

Theo TS Phan Hữu Duy Quốc, Phó chủ tịch SACA, Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Xây dựng số 1 – CTPCP (CC1), tốc độ tăng trưởng kinh tế và quá trình phát triển hạ tầng, chỉnh trang đô thị, cải tạo nhà ở trên địa bàn đang tạo ra lượng lớn chất thải rắn xây dựng (CTRXD).

Các đại biểu, chuyên gia, nhà khoa học tham dự hội thảo.

Các loại chất thải này rất đa dạng, gồm bê tông, gạch, vữa, đất đá, nhựa đường, kim loại, gỗ, nhựa, kính, vật liệu hoàn thiện và một phần chất thải nguy hại. Theo quy định hiện hành, CTRXD được phân thành các nhóm có khả năng tái chế như kim loại, gỗ, nhựa; nhóm đất, đá, bê tông, gạch ngói; cùng nhóm chất thải nguy hại cần xử lý riêng.

Tại TP.HCM, lượng CTRXD rất lớn, có thể lên tới 15.000 - 20.000 tấn/ngày, cao gấp nhiều lần so với các dự báo trước đây.

Đáng nói, năng lực thu gom, xử lý và tái chế hiện vẫn chưa theo kịp tốc độ gia tăng của nguồn thải. Việc quản lý còn thiếu tính liên thông giữa các khâu cấp phép xây dựng, phá dỡ, vận chuyển, tiếp nhận, tái chế và tiêu thụ vật liệu. Tỷ lệ phân loại tại nguồn thấp, chưa có hệ thống theo dõi đầy đủ đường đi của chất thải xây dựng, dẫn đến khó khăn trong quy hoạch, kiểm soát và xử lý vi phạm.

Đồng quan điểm, GS.TSKH Đặng Mậu Chiến, Chủ tịch Hội đồng liên ngành Khoa học và Công nghệ Vật liệu, Đại học Quốc gia TP.HCM cho rằng, CTRXD đang trở thành "nỗi đau đô thị" tại các thành phố lớn. Phần lớn xà bần hiện vẫn bị chôn lấp hoặc san lấp tự phát, gây áp lực lên các bãi chứa chất thải, phát sinh tình trạng đổ trộm ven sông, kênh rạch và lãng phí nguồn tài nguyên có khả năng tái sử dụng rất lớn.

Ông cho rằng, cần thay đổi cách tiếp cận đối với CTRXD: Thay vì xem đây là gánh nặng môi trường thì cần nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thứ cấp có giá trị.

TP.HCM tìm phương án biến rác thải xây dựng thành tài nguyên.

Với khả năng thu hồi và tái chế cao, phần lớn vật liệu từ bê tông, gạch, đá sau phá dỡ có thể được xử lý để tái sử dụng làm cốt liệu xây dựng, vật liệu san lấp hoặc nền đường. Điều này không chỉ góp phần giảm áp lực lên các bãi chôn lấp mà còn bổ sung nguồn vật liệu thay thế trong bối cảnh tài nguyên cát, đá tự nhiên ngày càng khan hiếm.

Theo đó, ngành xây dựng cần chuyển từ mô hình khai thác - sử dụng - thải bỏ sang mô hình tuần hoàn tài nguyên (phá dỡ chọn lọc tại nguồn - nghiền sàng lọc kỹ thuật tinh - vật liệu xanh đạt chuẩn TCVN - tái xây dựng công trình mới).

PGS. TS Nguyễn Hồng Quân, Giám đốc Viện Phát triển Kinh tế tuần hoàn (ICED) nhận định, rào cản lớn hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở dữ liệu, cơ chế quản lý và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế. Thành phố đang thiếu hệ thống dự báo nguồn thải, thiếu mô hình tổ chức giữa các trạm trung chuyển và nhà máy xử lý, trong khi thị trường đầu ra cho vật liệu tái chế vẫn chưa ổn định.

Học kinh nghiệm quốc tế, phát triển vật liệu xanh

Các chuyên gia đều cho rằng, TP.HCM có thể học hỏi nhiều mô hình thành công từ châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng như một số địa phương trong nước.

Một trong những giải pháp quan trọng được đưa ra là xây dựng chuỗi công nghệ tái chế hoàn chỉnh. CTRXD cần được phân loại tại nguồn, nghiền sơ bộ tại các trạm trung chuyển, sau đó vận chuyển đến nhà máy để tiếp tục xử lý sâu, sản xuất cốt liệu tái chế, vật liệu san lấp, gạch không nung và nhiều loại vật liệu xanh khác.

Chuỗi các thủ tục để đưa vật liệu tái chế từ CTRXD vào công trình hợp pháp.

Song song đó, đề xuất TP.HCM sớm triển khai các dự án thí điểm sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình giao thông nội bộ, vỉa hè, công viên hoặc sản xuất gạch. Những công trình thực tế sẽ là minh chứng thuyết phục nhất cho chất lượng của vật liệu tái chế, qua đó tạo niềm tin cho thị trường.

Bên cạnh đó, thành phố cần quy hoạch mạng lưới các trạm trung chuyển và nghiền thô tại các khu vực đô thị hóa nhanh thay vì vận chuyển toàn bộ chất thải đến các khu xử lý tập trung ở xa, qua đó giảm đáng kể chi phí logistics.

Theo các tham luận, một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay là thiếu hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và cơ chế khuyến khích sử dụng vật liệu tái chế.

TS Phan Hữu Duy Quốc cho biết, hiện Việt Nam chưa có đầy đủ tiêu chuẩn quốc gia cho nhiều loại vật liệu sản xuất từ cốt liệu tái chế. Điều này khiến các đơn vị tư vấn thiết kế và chủ đầu tư còn e ngại khi đưa vào công trình.

Nhóm vấn đề trọng tâm được chuyên gia nêu ra về quản lý chất thải.

Nhiều ý kiến đề xuất TP.HCM cần ban hành các cơ chế ưu tiên sử dụng vật liệu tái chế trong các dự án đầu tư công, đồng thời bổ sung tiêu chí "tỷ lệ tuần hoàn vật liệu" vào quá trình chấm thầu để khuyến khích nhà thầu sử dụng vật liệu xanh.

Song song đó là các chế tài mạnh hơn đối với hành vi đổ thải trái phép. Các chuyên gia đề xuất ứng dụng camera AI, GPS giám sát hành trình xe vận chuyển, cảm biến IoT và hệ thống quản lý số để kiểm soát toàn bộ dòng chất thải từ nơi phát sinh đến nơi xử lý cuối cùng.

Ở góc độ tài chính, ông Nguyễn Quang Thanh, Phó tổng giám đốc Công ty Đầu tư Tài chính Nhà nước TP.HCM (HFIC) cho biết thành phố hiện đã có cơ sở pháp lý để triển khai các chương trình hỗ trợ lãi suất cho các dự án thuộc lĩnh vực ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có lĩnh vực môi trường và kinh tế tuần hoàn. Các chính sách được triển khai trên cơ sở Nghị quyết 98 của Quốc hội và các nghị quyết của HĐND TP.HCM.

Đây sẽ là nguồn lực quan trọng giúp doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống thu gom, trung chuyển, nhà máy tái chế và dây chuyền sản xuất vật liệu xanh, vốn đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu khá lớn.