'Bình đẳng giới là một yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ mục tiêu phát triển bền vững'

Ông Matt Jackson, Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam.

- Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt con người ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển và nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm công bằng xã hội. Theo ông, bình đẳng giới đóng vai trò như thế nào trong việc hiện thực hóa mục tiêu này tại Việt Nam?

- Bình đẳng giới là nền tảng để hiện thực hóa tầm nhìn của Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển lấy con người làm trung tâm và công bằng xã hội. UNFPA cho rằng bình đẳng giới vừa là một yêu cầu về quyền con người vừa là một yếu tố thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển bền vững mà Việt Nam đang hướng tới.

Việt Nam đã đạt được những tiến bộ quan trọng về bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ, như đã được ghi nhận trong đợt Rà soát báo cáo định kỳ lần thứ 9 của Việt Nam theo Công ước Liên hợp quốc về Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW) gần đây vào đầu tháng 2 năm 2026.

Khi phụ nữ và trẻ em gái có thể thực hiện đầy đủ các quyền của mình, bao gồm việc đưa ra các quyết định sáng suốt về cơ thể của chính mình, tiếp cận giáo dục và đảm bảo công việc tử tế, họ sẽ đóng góp trọn vẹn hơn cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế quốc gia. Các khoản đầu tư vào việc ngăn chặn mọi hình thức bạo lực trên cơ sở giới, bao gồm cả bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ, không chỉ là chi phí xã hội mà là những khoản đầu tư chiến lược vào vốn nhân lực tiềm năng hiện có của đất nước.

- Quá trình già hóa dân số, đô thị hóa nhanh và chuyển đổi số đang tạo ra những biến động lớn. Theo ông, những xu hướng này ảnh hưởng như thế nào đến phụ nữ Việt Nam, đặc biệt là quyền tiếp cận cơ hội việc làm, an sinh xã hội và dịch vụ chăm sóc sức khỏe?

- Già hóa dân số nhanh, đô thị hóa và chuyển đổi kỹ thuật số đang định hình lại xã hội Việt Nam - và những thay đổi này đang có những tác động đáng kể đến phụ nữ, đặc biệt là khi nói đến cơ hội việc làm, an sinh xã hội và dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

Dưới đây là một cái nhìn bao quát về ảnh hưởng của những xu hướng này đến phụ nữ ở Việt Nam ngày nay.

Việt Nam đang trải qua quá trình già hóa dân số nhanh, với phụ nữ chiếm tỉ trọng lớn trong dân số cao tuổi. Sự chuyển dịch nhân khẩu học này đang làm tăng nhu cầu về các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và cũng đặt ra vấn đề chính sách cấp thiết cần quan tâm: Đó là phụ nữ sống thọ hơn nam giới, tính dễ bị tổn thương về kinh tế khi về già, và gánh nặng chăm sóc.

Khi phụ nữ phải gánh vác trách nhiệm chăm sóc không được trả lương một cách không cân xứng, điều này làm giảm cơ hội tham gia vào việc làm được trả lương, hạn chế sự phát triển nghề nghiệp và giảm sự tham gia vào thị trường lao động chính thức, ảnh hưởng đến an ninh thu nhập cũng như độ bao phủ lương hưu về lâu dài.

Đối với phụ nữ trẻ tham gia lực lượng lao động, việc thiếu các dịch vụ chăm sóc trẻ em và chăm sóc người cao tuổi với giá cả phải chăng, đáp ứng giới có nghĩa là họ thường phải lựa chọn giữa phát triển nghề nghiệp và nghĩa vụ gia đình, điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự đảm bảo thu nhập và bảo hiểm lương hưu của họ.

Tình trạng già hóa dân số nhanh ở Việt Nam đang gây áp lực ngày càng tăng lên hệ thống y tế, đặc biệt là trong việc quản lý các bệnh mạn tính và mở rộng các dịch vụ chăm sóc dài hạn cho người cao tuổi. Mặc dù khu vực thành thị có xu hướng cung cấp dịch vụ chăm sóc toàn diện và chuyên biệt hơn, nhưng phụ nữ nông thôn và các nhóm thiệt thòi tiếp tục phải đối mặt với những rào cản đáng kể về tiếp cận, khả năng chi trả và chất lượng dịch vụ.

Với gần 3/4 số người cao tuổi sống ở khu vực nông thôn, phụ nữ lớn tuổi đặc biệt dễ bị tổn thương do tuổi thọ cao hơn và tiếp xúc nhiều hơn với các bệnh mạn tính. Bối cảnh này đòi hỏi cần tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu, mở rộng chăm sóc dài hạn dựa vào cộng đồng và bảo hiểm y tế toàn dân đáp ứng giới để đảm bảo rằng không có phụ nữ lớn tuổi nào bị bỏ lại phía sau.

Đối với phụ nữ trẻ và trẻ em gái vị thành niên chuyển đến thành phố để học tập hoặc làm việc, việc thiếu mạng lưới hỗ trợ xã hội quen thuộc làm tăng tính dễ bị bóc lột và việc làm bấp bênh. Nếu không có hệ thống bảo trợ xã hội di động, những phụ nữ trẻ này vẫn có nguy cơ cao rơi vào cảnh nghèo đói trong các cuộc khủng hoảng y tế hoặc suy thoái kinh tế.

Chuyển đổi số đang định hình lại thị trường lao động thông qua các hình thức việc làm mới - chẳng hạn như thương mại điện tử, khởi nghiệp kỹ thuật số và làm việc trực tuyến linh hoạt, đồng thời cho phép tiếp cận hiệu quả hơn với các dịch vụ công, an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, nếu không có các chính sách đáp ứng giới, chuyển đổi số sẽ đặc biệt ảnh hưởng đến phụ nữ lớn tuổi, phụ nữ nông thôn, phụ nữ di cư và phụ nữ dân tộc thiểu số - có thể làm gia tăng sự bất bình đẳng hiện có.

- Việt Nam cần ưu tiên những giải pháp trọng tâm nào trong 5 năm tới nhằm thúc đẩy bình đẳng giới một cách thực chất hơn? UNFPA sẽ tiếp tục hỗ trợ tiến trình này như thế nào, thưa ông?

- Thứ nhất, tiếp tục cải cách pháp luật là điều thiết yếu. Các luật quan trọng, bao gồm Luật Bình đẳng giới và các luật liên quan như Luật Hôn nhân và Gia đình, và Bộ luật Hình sự, đặc biệt là các hành vi phân biệt đối xử theo giới và tất cả các hình thức Bạo lực trên cơ sở giới (GBV), bao gồm cả bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ, phù hợp với các tiêu chuẩn về quyền con người quốc tế.

Thứ hai, phối hợp đa ngành phải được củng cố để đảm bảo cách tiếp cận toàn diện, lấy người bị bạo lực làm trung tâm trong việc ngăn ngừa lựa chọn giới tính dựa trên định kiến giới và ứng phó với bạo lực trên cơ sở giới. Điều này bao gồm sự hợp tác chặt chẽ giữa các ngành y tế, tư pháp, dịch vụ xã hội, giáo dục và các tổ chức xã hội.

Đối với trẻ vị thành niên và nữ thanh niên, sự phối hợp này đảm bảo họ được tiếp cận liền mạch với giáo dục giới tính toàn diện và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản mà không gặp phải rào cản của sự kỳ thị xã hội hoặc các trở ngại về thủ tục hành chính.

Thứ ba, đầu tư vào thay đổi chuẩn mực xã hội là rất quan trọng. Các khuôn mẫu giới có hại và ưu tiên con trai thúc đẩy cả sự mất cân bằng tỉ lệ giới tính khi sinh và bạo lực đối với phụ nữ. Các chiến dịch truyền thông dựa trên bằng chứng trên toàn quốc, đặc biệt là thu hút nam giới và trẻ em trai, là chìa khóa để chuyển đổi thái độ và thúc đẩy các hình mẫu nam tính tích cực.

Bằng cách tập trung vào giới trẻ thông qua các chương trình trong trường học và các hoạt động tận dụng không gian số, Việt Nam có thể thúc đẩy một nền văn hóa tôn trọng lẫn nhau, trao quyền cho nữ thanh niên, vị thành niên theo đuổi vai trò lãnh đạo và các con đường sự nghiệp phi truyền thống.

Thứ tư, tăng cường các dịch vụ lấy người bị bạo lực làm trung tâm là rất quan trọng. Việc mở rộng và duy trì các trung tâm dịch vụ một cửa tích hợp như Ngôi nhà Ánh Dương, một đường dây nóng quốc gia duy nhất cho Bạo lực gia đình/Bạo lực trên cơ sở giới (DV/GBV) và các hệ thống bảo trợ xã hội có trách nhiệm giới sẽ đảm bảo rằng phụ nữ và trẻ em gái có thể tiếp cận với các hỗ trợ kịp thời và chất lượng.

UNFPA cam kết hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong tiến trình này. Chúng tôi sẽ tiếp tục cung cấp hỗ trợ kỹ thuật về biến động dân số, quản lý tỉ lệ giới tính khi sinh cũng như phòng ngừa và ứng phó toàn diện với bạo lực trên cơ sở giới, bao gồm cả trong không gian số. Chúng tôi cũng sẽ thúc đẩy quan hệ đối tác giữa chính phủ, các tổ chức xã hội, khu vực tư nhân và các đối tác quốc tế để đảm bảo rằng tiến trình được đẩy nhanh và bền vững.

Bình đẳng giới không chỉ là một mục tiêu xã hội, mà còn là nền tảng cho mục tiêu Việt Nam trở thành một xã hội có thu nhập cao, bao trùm trong tương lai gần. UNFPA sẵn sàng tiếp tục làm việc cùng với các đối tác quốc gia để đảm bảo rằng không ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

- Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi!

Tạ Thu Giang - Kiều Thoan Thu