Bịt lỗ hổng chuyển giá ngăn 'chảy máu' ngân sách

Sớm hoàn thiện khung pháp lý

Tại Việt Nam, dòng vốn ngoại luôn được kỳ vọng là động lực tăng trưởng, tuy nhiên vẫn còn tình trạng nhiều doanh nghiệp kê khai kết quả hoạt động thua lỗ hoặc lãi ở mức rất thấp nhưng vẫn liên tục mở rộng quy mô, tăng vốn đầu tư. Điều này đặt ra nhiều nghi vấn về tính trung thực của doanh nghiệp trong thực hiện đúng các quy định của pháp luật về thuế, pháp luật về kế toán...

Thông tin về kết quả công tác thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp có giao dịch liên kết và chuyển nhượng vốn tại các công ty có vốn đầu tư nước ngoài, ông Nguyễn Tiến Trung - Trưởng ban Kiểm tra (Cục Thuế) cho biết, trong giai đoạn từ năm 2020 đến năm 2025, toàn ngành Thuế đã tiến hành thanh tra, kiểm tra được 5.083 doanh nghiệp có giao dịch liên kết; truy thu, truy hoàn và phạt 12.195 tỷ đồng; giảm lỗ 97.502 tỷ đồng và điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế 41.421 tỷ đồng. Trong đó thanh tra, kiểm tra xác định lại giá giao dịch liên kết đã truy thu 4.444 tỷ đồng, giảm lỗ 51.323 tỷ đồng, điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế 29.382 tỷ đồng.

Nguồn: Cục Thuế. Đồ họa: Phương Anh

Một số cuộc thanh tra, kiểm tra đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết điển hình mà bộ phận kiểm tra của Cục Thuế đã thực hiện thu được kết quả cao như: Thanh tra tại Công ty Metro Việt Nam truy thu gần 500 tỷ đồng; thanh tra tại Công ty TNHH Coca-Cola Việt Nam với tổng số truy thu, phạt vi phạm hành chính và tiền chậm nộp tiền thuế qua thanh tra là 800 tỷ đồng; thanh tra tại Công ty TNHH Hyosung Việt Nam với tổng số tiền xử lý qua thanh tra trên 320 tỷ đồng; kiểm tra tại Công ty TNHH điện máy AQUA Việt Nam với tổng số tiền xử lý qua kiểm tra là 124,6 tỷ đồng; thanh tra thuế tại Công ty TNHH Unilever Việt Nam với tổng số xử lý truy thu, phạt hành chính và chậm nộp tiền thuế số tiền trên 600 tỷ đồng; thanh tra thuế tại Công ty cổ phần Chăn nuôi C.P Việt Nam với tổng số xử lý truy thu, phạt hành chính và chậm nộp tiền thuế số tiền trên 600 tỷ đồng; kiểm tra tại Công ty TNHH Samho Việt Nam với tổng số tiền xử lý hơn 200 tỷ đồng…

Ông Nguyễn Tiến Trung cho biết, nhận định hoạt động chuyển nhượng vốn của các doanh nghiệp nước ngoài (trực tiếp hoặc gián tiếp) tiềm ẩn nhiều rủi ro gây thất thu ngân sách nhà nước, trong quá trình quản lý thuế, Cục Thuế đã chủ động đã nắm bắt thông tin; chủ động thanh tra, kiểm tra và hướng dẫn cơ quan thuế các địa phương tiến hành truy thu thuế đối với một số thương vụ chuyển nhượng lớn.

Trong đó, năm 2015, Metro Đức sở hữu Công ty TNHH Metro Việt Nam và thực hiện chuyển nhượng vốn cho đối tác Thái Lan, cơ quan thuế đã yêu cầu Metro Đức phải hoàn thành nghĩa vụ thuế chuyển nhượng vốn với số tiền hơn 1.900 tỷ đồng.

Năm 2016, Tập đoàn Casino (Pháp) sở hữu Big C Việt Nam đã thực hiện chuyển nhượng Big C Việt Nam cho Central Group (Thái Lan) với giá 1,14 tỷ USD. Sau khi Tổng cục Thuế (nay là Cục Thuế) thanh tra toàn diện, Big C đã chấp nhận nộp thuế và nộp hơn 2.000 tỷ đồng tiền thuế chuyển nhượng vốn.

Năm 2017, Tập đoàn LefargeHolcim (Thụy Sỹ) sở hữu vốn tại Công ty Xi măng Holcim Việt Nam và thực hiện chuyển nhượng vốn cho Tập đoàn Siam City Cement (Thái Lan), cơ quan thuế đã đề nghị bên chuyển nhượng phải hoàn thành nghĩa vụ thuế chuyển nhượng vốn với số tiền thuế gần 2.000 tỷ đồng.

Năm 2022, Công ty Coca-Cola Nhật Bản thỏa thuận chuyển nhượng toàn bộ cổ phần của tại Công ty Coca-Cola Singapore cho Coca-Cola Hồng Kông với giá chuyển nhượng tương đương 22.852 tỷ đồng. Năm 2025, Công ty Coca-Cola Việt Nam kê khai và đề nghị miễn số thuế thu nhập doanh nghiệp là 2.924 tỷ đồng, cơ quan thuế đã tiến hành rà soát hồ sơ, thực hiện kiểm tra và xác định không được áp dụng miễn thuế theo Hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt nam và Nhật Bản, tiến hành truy thu, phạt và tính tiền chậm nộp gần 4.500 tỷ đồng. Công ty Coca-Cola Việt Nam đã nộp vào ngân sách nhà nước.

Từ các vụ việc nêu trên một lần nữa cho thấy thách thức chuyển giá đang đe dọa nguồn thu ngân sách và làm xói mòn lợi ích kinh tế quốc gia. Nếu không sớm hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường năng lực thực thi, chuyển giá sẽ tiếp tục là lỗ hổng làm “chảy máu” ngân sách, làm suy giảm niềm tin vào môi trường đầu tư công bằng và bền vững.

Nâng cao trình độ phân tích, điều tra giá chuyển nhượng

Để tiếp tục tăng cường hiệu quả quản lý thuế, chống thất thu ngân sách nhà nước và chống chuyển giá, ngay trong tháng 1/2026, Cục Thuế đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Thứ nhất, đối với hoạt động chuyển nhượng vốn gián tiếp, Cục Thuế đã thực hiện rà soát 2.519 trường hợp kê khai hoạt động chuyển nhượng vốn từ năm 2022 đến năm 2025, phân tích các trường hợp có hoạt động chuyển nhượng vốn gián tiếp, đặc biệt là các trường hợp có doanh thu chuyển nhượng lớn (82 trường hợp có doanh thu chuyển nhượng trên 1.000 tỷ đồng), các trường hợp đề nghị miễn, giảm theo Hiệp định tránh đánh thuế hai lần (93 trường hợp).

Thứ hai, đối với các doanh nghiệp lỗ nhiều năm, lãi mỏng, Cục Thuế đã yêu cầu rà soát các doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng trở lên lỗ liên tiếp năm 2022 và 2023 (gồm 302 doanh nghiệp). Sau khi Cục Thuế ban hành công văn, đã có những tác động đáng kể đến việc kê khai kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của 302 doanh nghiệp. Theo đó, có khoảng gần 30% số doanh nghiệp nêu trên đã kê khai có lãi. Đối với các doanh nghiệp còn lại và các doanh nghiệp khác trên địa bàn lỗ nhiều năm, lãi mỏng thì Cục Thuế tiếp tục yêu cầu cơ quan thuế các cấp rà soát chặt chẽ, thực hiện công tác kiểm tra và báo cáo kịp thời.

Bên cạnh đó, Cục Thuế đã chủ động rà soát, lập kế hoạch kiểm tra cho 9 tỉnh, thành phố (có số lượng doanh nghiệp và số thu lớn nhất cả nước), đồng thời đã thực hiện tập huấn, chỉ đạo, bám sát kế hoạch triển khai đối với từng chuyên đề chống thất ngân sách nhà nước, chống chuyển giá. Trên cơ sở đó, đến năm 2027, Cục Thuế sẽ triển khai lập kế hoạch kiểm tra và giám sát việc triển khai thực hiện kế hoạch kiểm tra của đối với toàn bộ 34 Thuế tỉnh, thành phố.

Ngoài ra, để triển khai kịp thời các kết luận, kiến nghị của các cơ quan chức năng liên quan đến công tác chống thất thu ngân sách nhà nước, chống chuyển giá và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về thuế, bộ phận kiểm tra tại Cục Thuế đã kịp thời tham mưu Cục Thuế chỉ đạo kịp thời và giám sát cơ quan thuế các cấp triển khai đồng bộ các giải pháp để thực hiện đầy đủ các kết luận, kiến nghị của các cơ quan chức năng.

Luật sư Nguyễn Văn Được - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Kế toán và tư vấn Thuế Trọng Tín cho rằng, việc tăng cường kiểm tra nhóm doanh nghiệp này là cần thiết, tuy nhiên cách tiếp cận cần dựa trên phân tích bản chất giao dịch, không thể chỉ nhìn vào bề mặt báo cáo tài chính. Nếu doanh nghiệp lỗ thật do khó khăn kinh doanh, họ cần được nhìn nhận công bằng. Nhưng nếu lỗ xuất phát từ cách ghi nhận chi phí hoặc từ giao dịch liên kết thiếu minh bạch, thì cần được xử lý nghiêm minh tạo môi trường kinh doanh công bằng, lành mạnh.

Theo chuyên gia, cần tập trung ưu tiên các giải pháp mang tính hệ thống như nâng cao trình độ phân tích và điều tra giá chuyển nhượng cho đội ngũ cán bộ công chức thuế, mở rộng ứng dụng công nghệ số trong giám sát rủi ro; cập nhật và so sánh dữ liệu liên kết xuyên biên giới nhằm phát hiện giao dịch bất thường...