Bộ chiêng Kơ Đơ và bí mật sau âm thanh kỳ ảo của cồng chiêng cổ Tây Nguyên

Vừa qua, trong khuôn khổ Festival Cồng chiêng Gia Lai 2026 tại Quảng trường Đại Đoàn Kết (phường Pleiku), tỉnh Gia Lai đã long trọng tổ chức lễ công bố và tôn vinh Bảo vật quốc gia – Bộ chiêng Kơ Đơ.

Có niên đại khoảng cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Bộ chiêng Kơ Đơ gồm 8 chiếc, trong đó có 5 chiêng bằng và 3 chiêng có núm. Bộ chiêng được chế tác thủ công với kỹ thuật tinh xảo, tạo nên hệ thống âm thanh trầm ấm, ngân vang và hòa quyện độc đáo.

Việc hiện vật này được công nhận là Bảo vật quốc gia gợi mở câu chuyện về nghệ thuật tạo nên những âm thanh đặc biệt của cồng chiêng Tây Nguyên. Đằng sau mỗi tiếng ngân là cả một hệ thống tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ, từ lựa chọn nhạc cụ, chỉnh âm đến cách phối hợp giữa những người diễn tấu.

UBND tỉnh Gia Lai công bố Bộ cồng chiêng Kơ Đơ, niên đại đầu thế kỷ XX. Ảnh: N.T/ Dân tộc và Phát triển

Điều làm nên sức hấp dẫn của cồng chiêng cổ không đơn thuần là âm thanh lớn hay khả năng vang xa. Mỗi chiếc chiêng có cao độ, âm sắc và đặc tính cộng hưởng riêng. Khi được kết hợp trong một dàn chiêng, chúng tạo thành những lớp âm thanh đan xen, lúc trầm hùng, lúc rộn ràng, khi lại ngân nga, huyền bí. Đối với người ngoài cộng đồng, đó có thể là một bản nhạc giàu cảm xúc; nhưng với nhiều cư dân Tây Nguyên, tiếng chiêng còn mang ý nghĩa thiêng liêng, gắn với thần linh, tổ tiên và những sự kiện quan trọng của buôn làng.

Điều ít người biết là nhiều bộ cồng chiêng Tây Nguyên không nhất thiết được đúc bởi chính những cộng đồng sử dụng chúng. Trong lịch sử, người Jrai, Bahnar, Ê Đê, M'nông và một số dân tộc khác thường mua chiêng từ các vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi, Lào hoặc Campuchia, sau đó đưa về chỉnh sửa. Một chiếc chiêng khi mới mua chưa chắc đã có âm thanh phù hợp với yêu cầu của cộng đồng. Nó cần được nghệ nhân chỉnh lại để trở thành một bộ phận trong hệ thống âm nhạc truyền thống.

Đây chính là một trong những bí mật thú vị nhất của cồng chiêng Tây Nguyên: nghệ thuật chỉnh chiêng. Người chỉnh chiêng không đơn thuần là thợ sửa nhạc cụ mà phải có đôi tai thẩm âm đặc biệt nhạy bén, khả năng phân biệt những biến đổi rất nhỏ trong cao độ và âm sắc. Bằng cách gõ, gò những vị trí nhất định trên mặt chiêng, họ có thể làm thay đổi đặc tính rung động của kim loại, từ đó điều chỉnh âm thanh theo ý muốn.

Theo các tư liệu nghiên cứu về văn hóa cồng chiêng, nghệ nhân Tây Nguyên sử dụng những phương pháp gò theo hình vảy tê tê hoặc hình lượn sóng. Các điểm tác động được lựa chọn có chủ đích quanh khu vực trung tâm, tạo ra những biến đổi trong chế độ rung của mặt chiêng. Đây là một dạng tri thức thực nghiệm đáng chú ý: dù không diễn giải bằng những thuật ngữ vật lý hiện đại, người nghệ nhân vẫn hiểu được mối quan hệ giữa hình dạng, độ biến dạng của kim loại và âm thanh phát ra.

Về mặt vật lý, khi được tác động, mặt chiêng rung động và truyền dao động vào không khí, tạo thành sóng âm. Hình dạng, kích thước, độ dày, thành phần kim loại và vị trí va chạm đều ảnh hưởng đến âm thanh. Đặc biệt, chiêng không chỉ phát ra một tần số đơn lẻ mà có thể tạo nên nhiều thành phần âm thanh cùng tồn tại. Sự hòa trộn của chúng góp phần tạo nên âm sắc riêng, khiến tiếng chiêng có độ ngân, độ vang và sắc thái khác biệt so với nhiều nhạc cụ khác.

Bộ cồng chiêng Kơ Đơ. Ảnh: Báo Văn Hóa

Âm thanh kỳ ảo của cồng chiêng không chỉ nằm trong từng chiếc chiêng riêng lẻ mà còn được tạo nên bởi nghệ thuật hòa tấu. Trong nhiều dàn chiêng Tây Nguyên, mỗi người đảm nhiệm một chiếc chiêng, ghi nhớ tiết tấu và phối hợp với những thành viên khác. Không có một nhạc công đơn lẻ nào có thể tạo ra toàn bộ giai điệu. Bản nhạc chỉ thực sự hoàn chỉnh khi tất cả cùng tham gia, mỗi người thực hiện chính xác phần việc của mình. Đây là đặc điểm thể hiện rất rõ tính cộng đồng trong âm nhạc truyền thống Tây Nguyên. Và tính cộng đồng ấy gắn với những giá trị văn hóa - tinh thần cộng đồng đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Trong quan niệm truyền thống của nhiều cộng đồng Tây Nguyên, mỗi chiếc cồng, chiếc chiêng đều có vị thần trú ngụ. Chiêng càng cổ càng được xem là linh thiêng, có sức mạnh tinh thần lớn. Vì vậy, cồng chiêng vừa là tài sản quý giá, biểu tượng cho sự giàu có và vị thế của gia đình, vừa là phương tiện kết nối con người với thần linh và thế giới siêu nhiên. Tiếng chiêng xuất hiện trong nhiều nghi lễ vòng đời, từ lễ thổi tai cho trẻ sơ sinh, cưới hỏi đến tang lễ, lễ bỏ mả và những nghi thức liên quan đến mùa màng.

Đặc biệt, mỗi nghi lễ có thể gắn với những bài chiêng và nhịp điệu riêng. Tiếng chiêng trong lễ mừng mùa màng thường rộn ràng, vui tươi, trong khi âm thanh dùng trong tang lễ có thể chậm rãi, trầm buồn. Như vậy, cồng chiêng không chỉ tạo nên âm nhạc mà còn chuyển tải cảm xúc, ký ức và những quan niệm sống của cộng đồng.

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được chuyển sang danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2008. Điều được tôn vinh không chỉ là những nhạc cụ bằng đồng mà còn là hệ thống tri thức, nghệ thuật diễn tấu, nghi lễ và môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng di sản qua nhiều thế hệ.

Dẫu vậy, tiếng chiêng vẫn đứng trước nguy cơ mai một khi nhiều nghệ nhân cao tuổi qua đời, những bí quyết chỉnh chiêng và bài chiêng cổ không được truyền dạy đầy đủ, trong khi không gian thực hành truyền thống ngày càng biến đổi. Việc đưa những bộ chiêng quý vào bảo tàng là cần thiết, nhưng bảo tồn di sản không thể chỉ dừng lại ở việc gìn giữ hiện vật.

Bộ chiêng Kơ Đơ được công nhận là Bảo vật quốc gia vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài giá trị của một bộ nhạc cụ cổ. Nó nhắc nhớ rằng đằng sau mỗi thanh âm kỳ ảo là đôi bàn tay tài hoa của nghệ nhân, trí nhớ âm nhạc của người diễn tấu và cả một cộng đồng đã gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc. Muốn tiếng chiêng tiếp tục ngân vang giữa đại ngàn, điều quan trọng nhất không chỉ là bảo quản những chiếc chiêng bằng đồng, mà còn phải giữ được những con người biết đánh chiêng, chỉnh chiêng và hiểu được ý nghĩa của từng thanh âm thiêng liêng.

Xem video: Bộ Cửu đỉnh triều Nguyễn - một trong những bảo vật độc đáo của Cố đô Huế.