Bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ kế toán: Hậu kiểm thế nào cho hiệu quả?

Bỏ tiền kiểm không có nghĩa buông lỏng quản lý

Một trong những thay đổi đáng chú ý tại dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập là định hướng cải cách điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ kế toán. Theo đó, dịch vụ kế toán không còn thuộc ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Phương thức quản lý chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, dựa nhiều hơn vào việc tuân thủ chuẩn mực kế toán, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, chế độ kế toán và trách nhiệm của bên cung cấp dịch vụ.

Toàn cảnh Tọa đàm lấy ý kiến hoàn thiện chính sách, pháp luật về Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập do Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tổ chức.

Tại Tọa đàm lấy ý kiến hoàn thiện chính sách, pháp luật về Luật Kế toán, Luật Kiểm toán độc lập do Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính tổ chức mới đây, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Phùng Quốc Hiển đồng tình với định hướng cải cách, đồng thời nhấn mạnh Nhà nước kiến tạo, đồng hành với doanh nghiệp không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Điều quan trọng là lựa chọn phương thức quản lý phù hợp, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và đơn vị cung cấp dịch vụ, vừa bảo đảm tính công khai, minh bạch và tính đúng đắn của công tác kế toán.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phạm Thúy Chinh điều hành tọa đàm

Theo ông, cần làm rõ trách nhiệm pháp lý giữa đơn vị kế toán và đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán. Khi doanh nghiệp thuê dịch vụ, trách nhiệm của mỗi bên phải được xác định rõ, tránh việc thuê ngoài dẫn tới khoảng trống trách nhiệm. Yêu cầu quản lý cũng cần phù hợp với quy mô và tính chất của từng loại hình. Với đơn vị nhỏ, siêu nhỏ, có thể áp dụng cách thức tổ chức kế toán phù hợp; trong khi doanh nghiệp lớn, tập đoàn, tổng công ty và doanh nghiệp nhà nước cần đặt ra yêu cầu kiểm soát tương xứng.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Phùng Quốc Hiển phát biểu tại tọa đàm

Từ góc độ tổ chức nghề nghiệp, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam Vũ Đức Chính cho rằng, bãi bỏ giấy phép và thủ tục tiền kiểm sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, hạ rào cản gia nhập thị trường, mở rộng nguồn cung và tăng lựa chọn cho người sử dụng dịch vụ.

Phó Chủ tịch Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam Vũ Đức Chính phát biểu tại tọa đàm

Tuy nhiên, dịch vụ kế toán có tính đặc thù bởi trực tiếp liên quan đến chứng từ, sổ kế toán, báo cáo tài chính, hồ sơ thuế và nhiều thông tin phục vụ quản trị, tín dụng, đầu tư, thực hiện nghĩa vụ với ngân sách nhà nước. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh thường khó tự đánh giá năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp, quy trình kiểm soát chất lượng và mức độ an toàn của hồ sơ, dữ liệu.

Bởi vậy, theo ông Vũ Đức Chính, mở rộng quyền gia nhập thị trường cần đi cùng trách nhiệm nghề nghiệp rõ ràng, minh bạch thông tin và hậu kiểm thực chất. Khi xảy ra sai sót, cần xác định trách nhiệm theo công việc thực tế và dấu vết trong hồ sơ thay vì chỉ căn cứ vào người ký hợp đồng. Đồng thời, cần giữ nguyên tắc: thuê dịch vụ không làm mất trách nhiệm của đơn vị kế toán; đơn vị kế toán ký báo cáo cũng không loại trừ trách nhiệm của bên cung cấp đối với phần công việc được thuê.

Hậu kiểm phải dựa trên dữ liệu và rủi ro

Khi chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, một thách thức đáng lưu ý là tình trạng bất cân xứng thông tin. Không còn cơ chế xác nhận điều kiện ban đầu của Nhà nước, người thuê dịch vụ phải chủ động đánh giá nhà cung cấp nhiều hơn. Nếu thiếu thông tin tin cậy về năng lực và chất lượng, thị trường có thể nghiêng về cạnh tranh bằng giá, ảnh hưởng tới quy trình và chất lượng dịch vụ.

Nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế quốc dân, GS.TS Hoàng Văn Cường, ĐBQH khóa XV phát biểu tại tọa đàm

Theo Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam, phương thức quản lý mới cần tạo điều kiện để các nhà cung cấp cạnh tranh bằng năng lực, chất lượng và uy tín nghề nghiệp. Trong môi trường số, hồ sơ, dữ liệu phải bảo đảm khả năng xác định người thực hiện, người kiểm tra, quá trình truy cập và xử lý; có cơ chế lưu vết, sao lưu, bảo mật và bàn giao khi chấm dứt hợp đồng.

Yêu cầu này càng quan trọng khi một nhà cung cấp có thể phục vụ nhiều khách hàng. Một quy trình thiếu kiểm soát nếu được áp dụng lặp lại có thể tạo rủi ro tại nhiều đơn vị. Vì vậy, hậu kiểm không nên thực hiện dàn đều mà cần dựa trên dữ liệu, nhận diện rủi ro để tập trung vào những đối tượng, hành vi có mức độ rủi ro cao.

Cục trưởng Cục Giám sát kế toán và kiểm toán Đặng Quyết Tiến trình bày những nội dung chính của dự án Luật

Từ cách tiếp cận này, Hiệp hội đề nghị làm rõ tại Điều 67 trách nhiệm chuyên môn của bên cung cấp dịch vụ, từ xác định người trực tiếp thực hiện, lập và lưu giữ hồ sơ đến bảo mật, bàn giao dữ liệu, giải trình, cung cấp hồ sơ khi kiểm tra và phối hợp khắc phục sai sót.

Đối với Điều 70, Hiệp hội đề nghị làm rõ hơn vai trò của tổ chức nghề nghiệp trong tham gia xây dựng, phổ biến chuẩn mực; đào tạo, cập nhật kiến thức; xây dựng chuẩn nghề nghiệp, tiêu chí chất lượng dịch vụ; đánh giá, chứng nhận năng lực người cung cấp dịch vụ theo cơ chế tự nguyện.

Đặc biệt, công cụ hậu kiểm cần được thiết kế để không biến thành một dạng tiền kiểm mới. Theo Hiệp hội, cần khai thác, kết nối dữ liệu từ các cơ quan liên quan, hồ sơ dịch vụ và kết quả kiểm tra để lựa chọn đối tượng hậu kiểm theo mức độ rủi ro, tránh phát sinh thêm thủ tục đăng ký hoặc hệ thống kê khai mới. Cùng với đó là yêu cầu về nguồn lực. Quản lý dựa trên rủi ro đòi hỏi dữ liệu, hạ tầng công nghệ, công cụ phân tích và năng lực kiểm tra. Nếu thay đổi phương thức quản lý mà không đồng thời chuẩn bị nguồn lực tương ứng, hậu kiểm khó đạt hiệu quả thực chất.