Bổ sung nhiều quy định mới bảo vệ người hiến, ngăn chặn trục lợi từ hiến ghép tạng

Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) bổ sung nhiều quy định mới nhằm bảo vệ người hiến, ngăn chặn mua bán, trục lợi từ hoạt động hiến ghép. Đáng chú ý, luật nâng độ tuổi tối thiểu của người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống không phải thành viên gia đình từ 18 lên 25 tuổi, bổ sung hình thức hiến sau chết tuần hoàn và thiết lập cơ chế điều phối ghép thống nhất trên toàn quốc.

Luật (sửa đổi) bổ sung nhiều quy định mới nhằm bảo vệ người hiến, ngăn chặn mua bán, trục lợi từ hoạt động hiến ghép. Không chỉ mở rộng các quy định về chuyên môn, điều kiện thực hiện, luật còn thiết lập nhiều cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm tính tự nguyện, khách quan, công bằng và minh bạch trong toàn bộ quá trình hiến, lấy, ghép.

Nâng tuổi người hiến không cùng gia đình lên 25

Một trong những điểm mới đáng chú ý là luật tăng độ tuổi tối thiểu đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống không phải thành viên gia đình, từ đủ 18 tuổi lên đủ 25 tuổi, nhằm bảo đảm người hiến có sự trưởng thành hơn về nhận thức, khả năng tự quyết định và hạn chế nguy cơ bị chi phối bởi áp lực kinh tế, gia đình hoặc các mối quan hệ lệ thuộc.

Theo đó, người từ đủ 18 tuổi đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể cho thành viên gia đình. Việc hiến cho người ngoài gia đình phải đáp ứng điều kiện về độ tuổi từ đủ 25 trở lên và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của các cơ quan chuyên môn.

Ghép tạng cứu sống nhiều bệnh nhân tại Việt Nam.

Ghép tạng cứu sống nhiều bệnh nhân tại Việt Nam.

Cụ thể, người hiến phải được tư vấn độc lập về pháp luật, sức khỏe, đánh giá tâm lý và xã hội. Người đánh giá điều kiện hiến không được đồng thời là người chỉ định ghép cho bệnh nhân hoặc người trực tiếp tư vấn cho người hiến. Việc lấy bộ phận cơ thể chỉ được thực hiện khi có ý kiến đồng ý bằng văn bản của Hội đồng tư vấn lấy, ghép, gồm các chuyên gia y tế, pháp luật và tâm lý. Thành viên hội đồng không được tham gia vào quá trình lấy, ghép của trường hợp đó.

Bên cạnh đó, cơ quan công an, UBND và các cơ quan liên quan có trách nhiệm phối hợp xác minh quan hệ nhân thân, nơi cư trú của người hiến và người nhận. Những quy định này nhằm kiểm soát chặt chẽ mối quan hệ giữa hai bên, ngăn ngừa tình trạng núp bóng hiến tặng để mua bán, trục lợi.

Luật cũng bổ sung quy định về hiến bộ phận cơ thể sau khi chết tuần hoàn. Đây là hình thức đã được nhiều quốc gia áp dụng, được kỳ vọng góp phần mở rộng nguồn hiến từ người đã qua đời, giảm sự phụ thuộc vào nguồn hiến từ người sống, qua đó hạn chế nguy cơ mua bán, ép buộc hiến tặng.

Luật xác định chết tuần hoàn là tình trạng mất chức năng tuần hoàn, hô hấp và không thể phục hồi. Việc bổ sung hình thức hiến này đồng thời đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về quy trình xác định tình trạng tử vong, bảo đảm các yếu tố chuyên môn và pháp lý trước khi tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể.

Cấm 29 nhóm hành vi, siết chặt chống mua bán, trục lợi

Để ngăn chặn thương mại hóa hoạt động hiến ghép, luật quy định 29 nhóm hành vi bị nghiêm cấm. Trong đó có các hành vi chiếm đoạt, mua bán mô, bộ phận cơ thể người và xác; dụ dỗ, lừa dối, đe dọa, ép buộc người khác hiến; lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ, chăm sóc thay thế hoặc quan hệ lệ thuộc để thực hiện việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người.

Luật nghiêm cấm lấy, ghép, sử dụng, lưu giữ mô, bộ phận cơ thể người vì mục đích thương mại; quảng cáo, môi giới việc hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người để trục lợi. Đặc biệt, hành vi tổ chức, tạo điều kiện cho người Việt Nam ra nước ngoài mua bán mô, bộ phận cơ thể người hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam để ghép bộ phận cơ thể trái quy định cũng bị nghiêm cấm.

Các hành vi can thiệp trái phép vào hoạt động điều phối, tạo ưu tiên không đúng quy định, cố ý làm sai lệch kết quả xác định chết não, chết tuần hoàn cũng thuộc nhóm hành vi bị cấm. Luật đồng thời nghiêm cấm sử dụng mô, tế bào vượt quá phạm vi đồng ý của người hiến hoặc tiến hành nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng khi chưa được phê duyệt.

Đáng chú ý, luật khẳng định không lấy mô không tái sinh, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi. Việc đăng ký hiến chỉ áp dụng đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên, bảo đảm người đăng ký có đủ năng lực nhận thức để đưa ra quyết định.

Nguyên tắc tự nguyện được đặt ra xuyên suốt. Người từ đủ 18 tuổi có quyền đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người và hiến xác; đồng thời được quyền thay đổi nội dung đăng ký, hủy đăng ký hoặc đăng ký lại.

Đặc biệt, đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện hiến. Người hiến hoặc người đại diện, cha đẻ, mẹ đẻ của người hiến có quyền từ chối theo quy định tại bất kỳ thời điểm nào. Khi có sự từ chối hoặc biểu hiện không đồng thuận, việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người không được thực hiện.

Với người hiến khi còn sống, các yêu cầu về tư vấn độc lập, đánh giá sức khỏe, tâm lý và pháp luật được đặt ra nhằm giúp họ hiểu đầy đủ lợi ích, rủi ro, quyền và nghĩa vụ trước khi quyết định. Người hiến cũng có quyền từ chối ở bất kỳ thời điểm nào.

Điều phối ghép toàn quốc, công khai tiêu chí ưu tiên

Một điểm mới quan trọng khác là thiết lập cơ chế điều phối ghép bộ phận cơ thể người thống nhất trên phạm vi toàn quốc thông qua cơ quan có chức năng điều phối quốc gia và cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người, trừ các trường hợp luật định.

Việc phân bổ phải bảo đảm hòa hợp giữa người hiến và người bệnh chờ ghép, đồng thời đáp ứng các nguyên tắc công bằng, khách quan, minh bạch, không phân biệt điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính hay nơi cư trú.

Các tiêu chí xem xét bao gồm mức độ cấp thiết về y khoa, hiệu quả sau ghép và những yếu tố chuyên môn; đặc điểm người bệnh, trong đó có ưu tiên trẻ em, người đã hiến bộ phận cơ thể người và một số thân nhân của người hiến đã chết não, chết tuần hoàn; cùng với thời gian chờ ghép.

Luật cũng quy định cơ chế ưu tiên đối với cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em ruột của người chết não, chết tuần hoàn đã hiến bộ phận cơ thể nếu những người này có tên trong danh sách chờ ghép tại thời điểm người thân hiến tặng. Những bộ phận cơ thể còn lại không sử dụng để ghép cho người thân thuộc diện ưu tiên phải được điều phối theo quy định chung.

Để bảo đảm các tiêu chí được thực hiện thống nhất, mọi trường hợp hiến, ghép bộ phận cơ thể người phải được cập nhật đầy đủ, kịp thời lên cơ sở dữ liệu. Hành vi cố ý thay đổi thông tin về tiêu chí ưu tiên, can thiệp trái phép vào dữ liệu hoặc lợi dụng hoạt động điều phối để trục lợi đều bị nghiêm cấm.

Cùng với đó, luật yêu cầu minh bạch hóa quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn. Người tham gia hội đồng xác định chết não không đồng thời là bác sĩ điều trị, người tư vấn hiến hoặc thành viên ê-kíp lấy, ghép đối với người hiến đó. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể cũng không được thực hiện khi chưa rõ nguyên nhân tử vong hoặc có nghi ngờ dấu hiệu vi phạm pháp luật, dấu hiệu bất thường.

Quy định này nhằm bảo đảm quyết định xác định tình trạng tử vong được thực hiện độc lập, khách quan, không bị chi phối bởi nhu cầu ghép tạng.

Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải hoàn thành, vận hành trước ngày 31/12/2028. Các đăng ký hiến, thẻ đăng ký hiến và danh sách chờ ghép đã thực hiện theo luật hiện hành tiếp tục có giá trị và được cập nhật lên hệ thống mới.

Hà Minh

Nguồn Tiền Phong: https://tienphong.vn/bo-sung-nhieu-quy-dinh-moi-bao-ve-nguoi-hien-ngan-chan-truc-loi-tu-hien-ghep-tang-post1896557.tpo