Bộ Tài chính đề xuất cơ chế 'mượn kho' giải cứu thị trường

Bộ Tài chính vừa gửi hồ sơ thẩm định dự thảo Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Dự trữ quốc gia về quản lý, sử dụng hàng dự trữ chiến lược sang Bộ Tư pháp để thẩm định.

Đề xuất cơ chế mới xuất hàng dự trữ có hoàn trả. Ảnh: Nguyenke

Hoàn trả bằng hiện vật

Theo Bộ Tài chính, dự trữ chiến lược là chế định mới, quy định về các vật tư, thiết bị, tài nguyên, khoáng sản, năng lượng có tính chất cốt lõi, đặc thù hoặc phụ thuộc nguồn cung nước ngoài.

Đây là nội dung mới, cần phải hướng dẫn cụ thể các chính sách, cơ chế để khuyến khích, hỗ trợ đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp tham gia hoạt động dự trữ quốc gia. Việc ban hành Nghị định nhằm làm cơ sở, căn cứ tổ chức triển khai từ ngày 1/1/2027.

Dự thảo gồm 3 chương, 20 điều, 2 phụ lục, đề xuất phương thức mới: xuất hàng dự trữ “có hoàn trả” nhằm kịp thời can thiệp, ứng phó với các cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng.

Thực tế cho thấy những mặt hàng thiết yếu như xăng dầu, lương thực hay vật tư y tế có thể rơi vào tình trạng khan hiếm cục bộ chỉ trong một thời gian ngắn.

Hiện nay, tổng mức dự trữ quốc gia của Việt Nam mới đạt khoảng 0,12% GDP. Khi xảy ra biến động thị trường, việc xả kho dự trữ theo các quy trình bán đứt hoặc cấp phát miễn phí thông thường thường mất nhiều thời gian xử lý thủ tục, đặc biệt là khâu thẩm định giá bán.

Căn cứ theo tình hình thực tế ở Việt Nam, Bộ Tài chính đề xuất quy định hình thức “xuất có hoàn trả” để xử lý tình huống gián đoạn nguồn cung cần can thiệp kịp thời.

Về bản chất, cơ chế "xuất có hoàn trả" cho phép cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định xuất hàng dự trữ chiến lược cho các doanh nghiệp đầu mối hoặc đơn vị quản lý để tung ra thị trường khi xảy ra khủng hoảng.

Sau khi tình hình ổn định, doanh nghiệp có nghĩa vụ hoàn trả lại cho kho dự trữ bằng hiện vật cùng loại, bảo đảm đúng số lượng và chất lượng tương đương hoặc cao hơn trong một thời hạn xác định.

Điểm khác biệt quan trọng của cơ chế này là không đòi hỏi thu tiền ngay hay bắt buộc thu hồi lại chính lô hàng cũ. Nhờ đó, Nhà nước có thể can thiệp thị trường ngay lập tức mà không bị tắc nghẽn bởi các quy định định giá phức tạp tại thời điểm xảy ra sự cố.

Các doanh nghiệp tham gia tiếp nhận hàng dự trữ chiến lược theo cơ chế này phải đáp ứng đủ điều kiện năng lực và bắt buộc có bảo lãnh ngân hàng không hủy ngang để cam kết nghĩa vụ hoàn trả.

Dự thảo Nghị định cũng bổ sung cơ chế miễn trừ trách nhiệm rủi ro khách quan đối với các tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ điều tiết.

Lo ngại biến động lớn về giá

Góp ý cho dự thảo, có ý kiến khác cho rằng khái niệm “xuất có hoàn trả” chưa làm rõ bản chất tài chính trong trường hợp hàng hóa phát sinh biến động về giá trong thời gian xuất dùng.

Do đó, đề nghị nghiên cứu bổ sung các khái niệm về "hàng dự trữ chiến lược công nghệ cao"và "biến động lớn về cung cầu, giá cả" để có cơ sở xác định trường hợp và điều kiện áp dụng cơ chế này.

Theo Bộ Tài chính, trường hợp giá biến động trong thời gian sử dụng là yếu tố thuộc cơ chế giá và điều kiện thực hiện hợp đồng, được xử lý theo thỏa thuận hợp đồng.

Đối với đề nghị bổ sung khái niệm liên quan đến sản phẩm công nghệ cao, biến động cung cầu, giá cả đã được quy định tại Luật Công nghệ cao, Luật Giá, do đó, dự thảo không quy định để tránh trùng lặp.

UBND tỉnh Gia Lai đề nghị bổ sung nguyên tắc áp dụng đối với hàng y tế, hàng hoàn trả phải đáp ứng điều kiện lưu hành, tiêu chuẩn chất lượng, yêu cầu kỹ thuật, truy xuất theo lô hoặc số seri, điều kiện bảo quản và hạn dùng còn lại tối thiểu; trường hợp thay thế phải có ý kiến của cơ quan quản lý chuyên ngành.

Tuy nhiên, Bộ Tài chính cho rằng điểm a khoản 2 Điều 15 đã có quy định chung về việc hàng dự trữ chiến lược hoàn trả không thấp hơn về chủng loại, số lượng, chất lượng khi xuất. Vì vậy, dự thảo quy định áp dụng chung đối với các mặt hàng, bảo đảm tính toàn diện, tổng thể.