Bỏ thi vào lớp 10 công lập: 'Cuộc đua' có thực sự hạ nhiệt?

Ảnh minh họa: AI

Trong khi nhiều ý kiến cho rằng phương án này có thể góp phần giảm áp lực thi cử, đánh giá toàn diện hơn quá trình học tập, không ít băn khoăn cũng được đặt ra về tính công bằng, nguy cơ “làm đẹp” học bạ và những yêu cầu về hệ thống quản trị dữ liệu khi thay đổi phương thức tuyển sinh.

Cần lộ trình cụ thể

Đề xuất này nhanh chóng tạo ra nhiều ý kiến trái chiều, đặc biệt trong bối cảnh kỳ thi vào lớp 10 từ lâu được xem là một trong những cột mốc nhiều áp lực đối với học sinh và gia đình.

Theo nhiều phụ huynh, tại các thành phố lớn như Hà Nội hay TPHCM, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT công lập nhiều năm qua luôn có tỷ lệ cạnh tranh cao, trở thành một trong những kỳ thi tạo áp lực lớn đối với học sinh và gia đình.

Đồng hành cùng con trong kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 năm nay, anh Phạm Anh Tú (phường Cửa Nam, Hà Nội) cho biết, không chỉ học sinh chịu áp lực trước kỳ thi quan trọng này mà phụ huynh cũng trải qua nhiều lo lắng trong quá trình sát cánh cùng con.

"Trước áp lực lớn của kỳ thi, phụ huynh trải qua giai đoạn căng thẳng không kém con. Thời gian này cả gia đình đều phải điều chỉnh sinh hoạt, quan tâm đến việc học, sức khỏe và tinh thần của con để các con có thể bước vào kỳ thi với trạng thái tốt nhất", anh Tú chia sẻ.

Có hai con đang học lớp 4 và lớp 9, anh Tú mong trong thời gian tới Hà Nội sẽ có những giải pháp phù hợp nhằm giảm áp lực thi cử, để học sinh các khóa sau không phải chịu quá nhiều căng thẳng trong các kỳ thi chuyển cấp.

Theo anh Tú, việc mở rộng hình thức xét tuyển thay cho phương thức thi tuyển vào lớp 10 có thể giúp giảm áp lực đáng kể cho học sinh, đặc biệt với những gia đình có con chuẩn bị bước vào kỳ thi lớp 10 trong những năm tới.

"Tôi nghĩ nếu áp dụng xét tuyển sẽ giảm được phần nào áp lực thi cử. Tuy nhiên, cũng cần có cơ chế quản lý chặt chẽ để tránh tình trạng 'làm đẹp' học bạ, khiến quá trình xét tuyển thiếu công bằng", anh chia sẻ.

Không chỉ phụ huynh, nhiều học sinh cũng cho rằng nếu sử dụng hình thức xét tuyển thay cho thi tuyển, áp lực ôn luyện và tâm lý căng thẳng trước kỳ thi vào lớp 10 có thể được giảm bớt. Theo các em, việc đánh giá dựa trên quá trình học tập cũng có thể phản ánh toàn diện hơn năng lực học sinh thay vì phụ thuộc vào kết quả của một kỳ thi duy nhất.

Trước đề xuất mở rộng hình thức xét tuyển thay cho phương thức thi tuyển vào lớp 10, Lê Ngọc Bích Trâm, học sinh lớp 8 Trường THCS Nguyễn Du , cho rằng áp lực học tập của học sinh có thể giảm đáng kể nếu phương án này được áp dụng.

Theo nữ sinh, xét tuyển không chỉ giúp học sinh giảm căng thẳng từ một kỳ thi duy nhất mà còn khuyến khích các em duy trì kết quả học tập ổn định ở nhiều môn học trong suốt quá trình học.

"Việc xét tuyển cũng khiến học sinh phải học đều các môn để tạo lợi thế cho mình, tránh tình trạng học lệch hoặc phân chia môn chính, môn phụ", Trâm chia sẻ.

Tuy nhiên, nữ sinh cũng cho rằng hình thức này vẫn tồn tại những điểm cần cân nhắc, đặc biệt liên quan đến cơ hội bứt phá của học sinh ở giai đoạn cuối cấp.

"Xét học bạ giúp học sinh giảm áp lực nhưng cũng có thể làm mất đi cơ hội cố gắng của nhiều bạn. Một số học sinh có kết quả học tập ở những năm đầu chưa cao nhưng vẫn có thể nỗ lực ở năm cuối để đạt kết quả tốt trong kỳ thi. Nếu chỉ xét học bạ thì có thể bỏ qua cơ hội này", Trâm nói.

Theo nữ sinh, xét học bạ có ưu điểm ở chỗ đánh giá được cả quá trình học tập thay vì chỉ dựa trên kết quả của một kỳ thi. Tuy nhiên, nếu có thay đổi về phương thức tuyển sinh, cần có lộ trình cụ thể để học sinh có thời gian thích nghi và định hướng từ sớm.

"Em nghĩ nếu áp dụng thì nên thực hiện với những khóa học sinh bắt đầu vào lớp 6 từ năm nay để tránh gây tâm lý hoang mang cho học sinh THCS đang học theo định hướng hiện tại", nữ sinh bày tỏ.

Học sinh lớp 9 ôn tập chuẩn bị cho kỳ thi chuyển cấp.

"Màng lọc" chống gian lận

Liên quan đến vấn đề này, TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo nhận định, việc bỏ kỳ thi vào lớp 10 công lập không chỉ là thay đổi cơ học về tuyển sinh, mà là phép thử khắc nghiệt nhất về năng lực quản trị dữ liệu và niềm tin xã hội.

"Khi loại bỏ thước đo chung là kỳ thi cấp tỉnh, hệ thống phân quyền đo lường cho hàng nghìn trường THCS, đặt ra bài toán lớn về kiểm soát sự công bằng. Hạ tầng công nghệ hiện nay hoàn toàn đủ sức lưu trữ và liên thông dữ liệu từ lớp 1 đến lớp 9, nhưng vấn đề cốt tử là độ trung thực của dữ liệu đó", TS. Vinh nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, hệ thống bắt buộc phải chuyển đổi cách quản trị bằng việc số hóa và khóa dữ liệu thời gian thực. Điểm số phải được nhập lên hệ thống chung ngay sau kiểm tra, mọi chỉnh sửa phải lưu vết và giải trình, triệt tiêu nạn làm đẹp học bạ cuối cấp.

Đồng thời, phải đối soát bằng đánh giá chuẩn hóa qua ngân hàng đề chung của Sở GD&ĐT. Phổ điểm đánh giá thường xuyên của cơ sở nào cao bất thường so với điểm thi chung, thuật toán sẽ tự động cảnh báo để thanh tra, TS. Vinh đề xuất.

Trước lo ngại gian lận, làm đẹp học bạ nếu xét tuyển thay thế cho thi tuyển, TS. Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, dữ liệu năng lực 9 năm là hồ sơ học tập đa chiều ghi nhận kỹ năng, tư duy và sự trưởng thành thực chất.

"Việc đánh giá được trải dài trong suốt 9 năm học chính là một 'màng lọc' chống gian lận tự nhiên và hiệu quả nhất. Không một gia đình nào có thể đủ nguồn lực để tác động đến hồ sơ hay can thiệp vào hàng chục giáo viên khác nhau trong một khoảng thời gian dài như vậy", ông khẳng định.

Theo đó, áp lực từ những kỳ thi mang tính "một lần quyết định tất cả" sẽ dần được giảm bớt, thay vào đó là động lực hình thành năng lực học tập thực chất. Cơ chế đánh giá liên tục với sự tham gia của nhiều chủ thể cũng giúp hạn chế tác động từ những yếu tố chủ quan hay thiên vị cá nhân. Khi đó, trọng tâm cạnh tranh sẽ quay về giá trị cốt lõi: học sinh phải nỗ lực rèn luyện mỗi ngày, bởi những lỗ hổng kiến thức hay sự đối phó nhất thời rất khó có thể che giấu trong một quá trình đánh giá dài hạn, minh bạch và có khả năng đối chiếu, kiểm chứng.

Theo ông, chuyển từ đánh giá nặng về điểm số sang đánh giá quá trình là bước đi phù hợp với định hướng phát triển năng lực của Chương trình GDPT 2018. Việc theo dõi học sinh trong một hành trình dài không chỉ phản ánh kết quả học tập tại một thời điểm, mà còn giúp nhận diện đầy đủ hơn năng lực, phẩm chất và tiềm năng của mỗi em, qua đó tạo cơ hội công bằng hơn trong định hướng tương lai.

"Bỏ thi lớp 10 và chuyển sang đánh giá năng lực toàn quá trình, nếu vận hành đúng bản chất, thực chất lại là công cụ bảo vệ công bằng giáo dục bền vững nhất", TS. Vinh nhấn mạnh.

Ngoài ra, phương thức này cũng làm giảm lợi thế của việc học đối phó hoặc luyện thi cấp tốc, đưa trọng tâm cạnh tranh trở lại năng lực thực chất và quá trình nỗ lực bền bỉ của học sinh. Khi đó, chi phí của gia đình có thể được chuyển từ các khoản đầu tư ngắn hạn sang hỗ trợ sự phát triển toàn diện của con em.

"Dù cơ hội vào trường công lập vẫn chịu áp lực cạnh tranh, bản chất của cuộc đua sẽ thay đổi, từ cạnh tranh bằng kết quả của một kỳ thi sang cạnh tranh bằng quá trình tích lũy kiến thức, năng lực và sự phát triển lâu dài", TS. Vinh nói.