Bộ Y tế: Không cho phép lấy bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi khi còn sống

Nhu cầu ghép tạng ở trẻ em còn lớn

Chiều 27/10, tại buổi họp báo do Bộ Y tế tổ chức về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, việc sửa đổi luật nhằm khắc phục những bất cập sau 20 năm thực hiện, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng nhu cầu điều trị ngày càng tăng.

Tuy nhiên, nhu cầu ghép tạng và ghép tế bào ở trẻ em vẫn là thách thức lớn. Theo số liệu được Bộ Y tế cung cấp, nhu cầu ghép gan ở trẻ em khoảng 55 ca mỗi năm, ghép thận khoảng 60 ca mỗi năm. Số bệnh nhi tích lũy trong danh sách chờ ghép gan hiện vào khoảng 200 trường hợp.

Bộ trưởng Bộ Y tế chủ trì họp báo chiều 27/10.

Đối với ghép tế bào gốc tạo máu, PGS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết theo ước tính, khả năng đáp ứng mới đạt khoảng 30% nhu cầu. Một trong những nguyên nhân được Bộ Y tế nêu là pháp luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô theo những quy định mà dự thảo luật đang xem xét bổ sung.

Thực tế, việc tìm nguồn tạng phù hợp cho trẻ em không đơn giản. Ghép tạng từ người trưởng thành sang trẻ nhỏ có thể gặp nhiều khó khăn do chênh lệch về kích thước cơ quan, mạch máu, đặc điểm giải phẫu và khả năng tương thích sinh học.

Trong khi đó, đối với một số bệnh lý, ghép tế bào gốc tạo máu có thể là cơ hội điều trị quan trọng, thậm chí là cơ hội chữa khỏi duy nhất. Phương pháp này được sử dụng trong điều trị các bệnh ác tính như bệnh bạch cầu cấp, u lympho; các bệnh huyết học lành tính như suy tủy xương, thalassemia; một số rối loạn miễn dịch và rối loạn chuyển hóa bẩm sinh.

"Tế bào gốc tạo máu có thể được thu nhận từ tủy xương, máu ngoại vi hoặc máu dây rốn. Với bệnh nhi, tủy xương là nguồn tế bào được ưu tiên. Sau khi tế bào gốc tạo máu được lấy ra khỏi cơ thể, cơ thể người hiến vẫn tiếp tục sản sinh loại tế bào này", GS Điển nói.

Từ thực tiễn đó, dự thảo luật đề xuất mở rộng một số trường hợp được hiến mô, tạo thêm cơ hội điều trị cho người bệnh nhưng vẫn phải đặt yêu cầu bảo vệ người hiến, nhất là trẻ em, lên hàng đầu.

Đề xuất cho trẻ dưới 18 tuổi hiến mô trong trường hợp đặc biệt

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là quy định về hiến, lấy mô và bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi.

Theo quy định hiện hành được Bộ Y tế nêu tại buổi họp báo, người từ đủ 18 tuổi trở lên mới được đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể người. Luật năm 2006 cũng chưa cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết và chưa cho phép người trong độ tuổi này hiến mô tái sinh khi còn sống.

Dự thảo sửa đổi tiếp cận theo hướng mở rộng nguồn hiến nhưng phân biệt rõ giữa hiến mô khi còn sống và hiến sau khi chết, đồng thời thiết lập các điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Đối với người dưới 18 tuổi khi còn sống, dự thảo không cho phép hiến bộ phận cơ thể. Việc hiến chỉ được xem xét đối với mô tái sinh, chủ yếu là tế bào gốc tạo máu, để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp.

Cụ thể, người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình, trừ máu và các thành phần máu. Với người dưới 15 tuổi, phạm vi được đề xuất hẹp hơn, chỉ cho phép hiến mô tái sinh, trừ máu và các thành phần máu, cho cha, mẹ, anh, chị hoặc em ruột khi không có người hiến khác phù hợp.

Cả hai nhóm tuổi đều phải đáp ứng những điều kiện bảo vệ người chưa thành niên theo dự thảo.

Bác sĩ BV Nhi Trung ương ghép tạng cho trẻ em.

Đáng chú ý, việc hiến mô không thể chỉ dựa vào quyết định của cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự thảo yêu cầu có sự đồng ý của chính người hiến và cha mẹ hoặc người giám hộ; trẻ phải đáp ứng điều kiện sức khỏe, được tư vấn độc lập để hiểu đầy đủ về việc hiến. Mọi sự phản đối, không đồng ý của trẻ ở bất kỳ thời điểm nào đều phải được tôn trọng và ghi nhận.

Bộ Y tế cũng cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi người nhận mô hiến từ trẻ dưới 15 tuổi, theo hướng chỉ cho phép hiến cho anh, chị, em ruột.

Đối với việc hiến sau khi chết, dự thảo đề xuất cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định. Người hiến phải đã đăng ký hiến hoặc bày tỏ nguyện vọng hiến trước khi chết, có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ hoặc người giám hộ và được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy trình chuyên môn độc lập.

Việc đăng ký nguyện vọng hiến không đồng nghĩa với việc người đăng ký đương nhiên đủ điều kiện hiến. Các điều kiện cụ thể vẫn phải được đánh giá tại thời điểm lấy mô, bộ phận cơ thể.

Theo Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà, việc xây dựng quy định này cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế, đồng thời đánh giá kỹ mức độ phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam để bảo đảm có cơ chế bảo vệ cần thiết.

Các nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho phép lấy tế bào tái sinh từ người chưa thành niên còn sống để hiến cho người trong gia đình khi không có người hiến trưởng thành tương đương về hiệu quả điều trị. Việc hiến phải đi kèm các biện pháp bảo vệ đặc biệt và có sự đồng thuận của trẻ trong phạm vi trẻ có thể bày tỏ ý chí.

Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cũng quy định việc hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột phải đáp ứng những điều kiện chặt chẽ, trong đó có yêu cầu không có người hiến tương hợp khác và người hiến không phản đối.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu ghi nhận nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan và Malaysia đã triển khai việc hiến ở người dưới 18 tuổi.

Những quy định và kinh nghiệm này là cơ sở để cơ quan soạn thảo nghiên cứu, nhưng việc áp dụng tại Việt Nam phải gắn với các điều kiện pháp lý, chuyên môn và cơ chế bảo vệ người chưa thành niên.

Siết kiểm soát, ngăn chặn mua bán mô, tạng

Mở rộng nguồn hiến là một hướng tiếp cận của dự thảo, song Bộ Y tế đồng thời nhấn mạnh yêu cầu ngăn chặn nguy cơ mua bán, cưỡng ép hoặc lợi dụng trẻ em để lấy mô, bộ phận cơ thể.

Theo dự thảo, người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên. Quy định này đi kèm yêu cầu xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép nhằm tăng cường kiểm soát, phòng ngừa hành vi trục lợi.

Dự thảo cũng đề xuất bảo đảm tính độc lập trong việc đánh giá điều kiện hiến và tư vấn hiến, lấy, ghép, đặc biệt đối với người dưới 18 tuổi.

Theo PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, một nội dung quan trọng khác là bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm, gồm lợi dụng quan hệ giám hộ hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; tạo phôi nhằm lấy tế bào; lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai và tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định.

Đối với người hiến sau khi chết, dự thảo bổ sung quy định về Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn, bảo đảm độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép. Một người chỉ được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn khi tất cả thành viên chuyên môn của Hội đồng cùng kết luận.

Theo thông tin Bộ Y tế cung cấp, quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn tại Việt Nam được xây dựng chặt chẽ. Đây là một trong những điều kiện quan trọng nhằm bảo đảm an toàn, khách quan trong hoạt động hiến, lấy mô và bộ phận cơ thể người.

Dự thảo cũng quy định việc điều phối bộ phận cơ thể người và mô không tái sinh phải thực hiện thông qua hệ thống điều phối quốc gia, hướng tới bảo đảm công bằng, minh bạch, khách quan và phòng, chống mua bán.

Bên cạnh đó, cơ quan soạn thảo đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý mô, tế bào và các sản phẩm từ mô, tế bào trên toàn chuỗi, từ truy xuất nguồn gốc đến kiểm soát chất lượng, an toàn và nguy cơ phản ứng bất lợi. Hệ thống thông tin quản lý mô, bộ phận cơ thể người cũng được đề xuất tích hợp vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế.

Các quy định về quyền lợi người hiến và những nội dung được ngân sách nhà nước bảo đảm cũng được đề cập nhằm tạo điều kiện cho hoạt động hiến, lấy, ghép phát triển bền vững.

Ngoài việc mở rộng nguồn hiến, dự thảo còn bổ sung một số nội dung liên quan đến bảo tồn khả năng sinh sản. Theo đó, dự thảo đề xuất cho phép người vợ nhận tinh trùng của người chồng đã chết, chết não hoặc chết tuần hoàn, hoặc sử dụng phôi của chính hai vợ chồng để sinh con; đồng thời bổ sung quy định về lấy tinh trùng, noãn, mô tinh hoàn và mô buồng trứng của người dưới 18 tuổi để bảo tồn khả năng sinh sản.

Dự thảo cũng đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Tuy nhiên, việc đăng ký nguyện vọng hiến phải được phân biệt với điều kiện thực tế để tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể.

Phát biểu tại buổi họp báo, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan nhấn mạnh hiến mô, tạng là nghĩa cử nhân văn, thể hiện truyền thống tương thân tương ái của dân tộc.

"Để chính sách đi vào cuộc sống, người dân cần hiểu đúng và đồng thuận. Bộ Y tế mong muốn các cơ quan báo chí tiếp tục đồng hành, thông tin chính xác, khách quan, góp phần tạo sự đồng thuận xã hội và lan tỏa tinh thần hiến tặng sự sống", Bộ trưởng nói.