Bồi đắp tình yêu di sản qua hoạt động trải nghiệm

Không gian giới thiệu đặc sắc

Vào dịp cuối tuần hay nghỉ lễ, Bảo tàng Bắc Ninh luôn là điểm đến thu hút đông đảo học sinh và các gia đình. Tại đây, mọi người như được chạm vào không gian văn hóa truyền thống qua những hiện vật được trưng bày và hàng loạt hoạt động sôi nổi, hấp dẫn. Từ việc tự tay in tranh dân gian Đông Hồ, nặn phỗng đất, chuốt gốm Phù Lãng đến hòa mình vào các trò chơi dân gian như: Bịt mắt đập niêu, bắt chạch trong chum, đi cà kheo, xem múa rối nước hay lắng nghe những làn điệu quan họ đằm thắm... Tất cả tạo nên một không gian trải nghiệm văn hóa Kinh Bắc đặc sắc, mang lại không khí tươi vui. Em Lê Ngân Linh, học sinh lớp 8, Trường Trung học cơ sở Suối Hoa (phường Kinh Bắc) chia sẻ: “Đến Bảo tàng, em không chỉ được trải nghiệm các trò chơi dân gian độc đáo mà còn tự tay in tranh Đông Hồ, nặn gốm. Em mong muốn góp phần gìn giữ, lan tỏa những giá trị tuyệt vời của di sản này”.

Học sinh trải nghiệm in mộc bản tại Bảo tàng Bắc Ninh.

Không chỉ tạo sân chơi, các hoạt động tại bảo tàng còn được thiết kế lồng ghép khéo léo với giáo dục lịch sử, phong tục. Chẳng hạn, trong dịp Tết Trung thu, đơn vị tổ chức cho các nghệ nhân hướng dẫn nặn phỗng đất hay làm đèn ông sao gắn liền với những câu chuyện kể về đạo lý, tình cảm gia đình. Việc tái hiện các nghi thức dân gian đặc sắc như tục “kéo dây lấy lửa” ở làng Yên Vỹ (xã Tam Giang) cũng giúp thế hệ trẻ hiểu sâu hơn về triết lý nhân sinh và ước vọng mùa màng của cha ông. Bà Phùng Thị Mai Anh, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh cho biết: “Không chỉ dừng lại ở việc tổ chức tham quan truyền thống, chúng tôi còn đổi mới bằng các hoạt động trải nghiệm nhằm tăng cường tương tác với người xem. Khi các bạn trẻ được trực tiếp tham gia, tương tác đa chiều với hiện vật, văn hóa sẽ thấm sâu một cách tự nhiên, dễ hiểu và nhớ lâu hơn. Đó cũng là cách để Bảo tàng kết nối, khơi dậy tình yêu và lan tỏa giá trị di sản tới công chúng”.

Cùng với Bảo tàng Bắc Ninh, Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ cũng là không gian trải nghiệm đặc sắc. Nơi đây hiện lưu giữ hơn 1.000 tài liệu, hiện vật, mộc bản cổ và phim tư liệu quý giá về nghề truyền thống làm tranh dân gian. Tham quan không gian trưng bày, tìm hiểu nghề và thực hành in tranh trực tiếp đã giúp du khách nhận ra rằng: Phía sau mỗi tác phẩm là kho tàng tri thức dân gian, kỹ thuật điêu luyện cùng tâm huyết của cha ông được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tại các di tích như đền Đô, chùa Vĩnh Nghiêm, bên cạnh nghi lễ tâm linh, những hoạt động giới thiệu di sản, trưng bày tư liệu, mộc bản kinh Phật và giá trị văn hóa gắn với Thiền phái Trúc Lâm góp phần làm rõ hơn chiều sâu lịch sử, tín ngưỡng vùng đất. Cùng đó, một số chương trình thử in mộc bản, tranh dân gian, trình diễn nghệ thuật truyền thống, trò chơi dân gian và giới thiệu sản phẩm làng nghề gốm Phù Lãng, mây tre đan Xuân Hội tại những nơi này giúp không gian di tích không chỉ là nơi tham quan, chiêm bái mà còn tạo cơ hội để người dân, du khách, nhất là người trẻ tìm hiểu những giá trị văn hóa của miền di sản.

Lan tỏa trong đời sống cộng đồng

Nếu các hoạt động trải nghiệm mở ra cánh cửa tiếp cận ban đầu thì các lớp truyền dạy, hội thi và liên hoan văn hóa tại cơ sở lại là môi trường giúp di sản nhanh “bén rễ” trong đời sống. Tại phường Vân Hà, các lớp truyền dạy dân ca quan họ miễn phí dành cho thiếu nhi mỗi dịp hè thu hút đông đảo học sinh từ 6 đến 15 tuổi. Dưới sự dìu dắt tỉ mỉ của các nghệ nhân, các em từng bước làm quen với lề lối, kỹ thuật nhả chữ, nảy hạt, luyến láy qua những làn điệu mượt mà như “Mười nhớ”, “Lý cây đa”, “Mời nước khách đến chơi nhà”... Qua từng buổi học, các em không chỉ thuộc bài mà còn học được tác phong, lối ứng xử thanh lịch của người quan họ. Các cuộc thi tìm hiểu di sản cũng góp phần khuyến khích thanh thiếu nhi chủ động khám phá lịch sử, văn hóa địa phương bằng câu hỏi, lời thuyết trình và thể hiện năng khiếu, sáng tạo.

Giá trị lớn nhất mang lại chính là sự chuyển biến trong nhận thức khi nhiều người trẻ hôm nay yêu thích, say mê thực hành và tiếp nối, để di sản không chỉ được bảo tồn, lưu giữ trong bảo tàng hay sách vở mà thực sự sống trong đời sống cộng đồng.

Hai năm nay, nhiều trường học thuộc các phường, xã: Văn Môn, Yên Phong, Liên Bão… tiếp tục duy trì tổ chức phong trào học hát quan họ. Cùng đó, tại các địa phương, việc thành lập và duy trì sinh hoạt định kỳ của các câu lạc bộ quan họ đã giúp di sản hiện diện thường xuyên trong đời sống dân cư thay vì chỉ xuất hiện vào các dịp lễ hội. Sức sống di sản còn được lan tỏa ở các xã miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số như Lục Ngạn, Phượng Sơn, Tân Sơn, Kiên Lao. Hàng chục lớp truyền dạy hát then - đàn tính, sloong hao, soọng cô thu hút đa dạng đối tượng tham gia, từ người trung niên đến đoàn viên thanh niên, học sinh. Đây là “cầu nối” giúp các bạn trẻ trân trọng ngôn ngữ, tiếng hát và bản sắc riêng của dân tộc mình. Theo ông Lê Xuân Thắng, Bí thư Đảng ủy xã Tân Sơn, địa phương quan tâm tổ chức các hoạt động truyền dạy chữ viết, làn điệu dân ca nhằm góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc. Đây cũng là bước đi quan trọng gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng và xây dựng đời sống văn hóa cơ sở.

Từ bảo tàng, di tích cho đến các câu lạc bộ, lớp học ở cơ sở, mỗi mô hình trải nghiệm và truyền dạy đều là một "nhịp cầu" đưa di sản trở lại với đời sống. Giá trị lớn nhất mang lại chính là sự chuyển biến trong nhận thức khi nhiều người trẻ hôm nay yêu thích, say mê thực hành và tiếp nối, giúp di sản không chỉ được bảo tồn, lưu giữ trong bảo tàng hay sách vở mà thực sự sống trong cộng đồng.