Bốn trụ cột hợp tác khí hậu và cơ hội chuyển đổi nông nghiệp xanh
Giảm phát thải, thích ứng, tài chính khí hậu, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực là những nội dung gắn bó chặt chẽ trong hợp tác khí hậu quốc tế. Với nông nghiệp, sự kết nối này có ý nghĩa thiết thực trong sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo vệ sản xuất và duy trì sinh kế trước biến động thời tiết.

Mô hình minh hoạ
Từ mục tiêu chung đến hành động trong sản xuất
Biến đổi khí hậu đặt ra yêu cầu vừa hạn chế nguyên nhân gây nóng lên toàn cầu, vừa giảm thiệt hại đối với con người và hệ sinh thái. Các nhiệm vụ ấy cần được hỗ trợ bằng nguồn vốn, công nghệ và năng lực tổ chức thực hiện.
Thỏa thuận Paris năm 2015 đặt mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu thấp hơn nhiều so với 2°C và nỗ lực giới hạn ở 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp. Thỏa thuận đồng thời tạo khuôn khổ hỗ trợ tài chính, kỹ thuật và nâng cao năng lực cho các quốc gia cần nguồn lực để hành động.
Có thể khái quát các nhóm hành động này thành bốn trụ cột: giảm nhẹ phát thải; thích ứng; tài chính khí hậu; chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực. Đây là cách hệ thống hóa nội dung để tiếp cận, không phải danh mục bao quát toàn bộ các vấn đề trong đàm phán khí hậu.
Đối với nông nghiệp, bốn nhóm nhiệm vụ cần được triển khai cùng nhau. Một kỹ thuật tiết kiệm nước chỉ có thể phổ biến khi phù hợp điều kiện canh tác, có nguồn lực đầu tư và người sử dụng được hướng dẫn vận hành.
Giảm phát thải gắn với hiệu quả sử dụng tài nguyên
Giảm nhẹ phát thải tập trung vào hạn chế khí nhà kính và duy trì, tăng cường khả năng hấp thụ carbon. Thỏa thuận Paris ghi nhận vai trò của các bể hấp thụ, lưu trữ khí nhà kính, trong đó có rừng.
Trong sản xuất nông nghiệp, hướng tiếp cận này gắn với quản lý nước tưới, sử dụng phân bón phù hợp, xử lý chất thải chăn nuôi, quản lý phụ phẩm và tiết kiệm năng lượng trong chế biến, bảo quản.
Thay vì chỉ tính sản lượng thu hoạch, người sản xuất cần theo dõi cả lượng vật tư, nước và năng lượng đã sử dụng. Những dữ liệu này giúp nhận diện khâu lãng phí, lựa chọn biện pháp điều chỉnh và đánh giá kết quả.
Nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp sinh thái và kinh tế tuần hoàn có thể đóng góp thông qua chăm sóc đất, sử dụng hợp lý đầu vào và tái sử dụng nguồn hữu cơ. Tuy nhiên, không nên mặc nhiên coi một mô hình có chứng nhận hữu cơ là đã được xác nhận giảm phát thải. Kết quả khí hậu cần được đánh giá bằng phương pháp phù hợp với từng hệ thống sản xuất.
Tương tự, áp dụng một kỹ thuật giảm phát thải chưa đồng nghĩa đã hình thành tín chỉ carbon. Việc phát triển tín chỉ cần đáp ứng yêu cầu riêng về phương pháp, dữ liệu, giám sát và xác minh.
Thích ứng để bảo vệ sản xuất và sinh kế
Thích ứng tập trung nâng khả năng chống chịu và giảm mức độ dễ bị tổn thương trước tác động khí hậu. Đây là nhiệm vụ sát với đời sống nông dân, từ chuẩn bị nước tưới mùa khô đến bảo vệ vật nuôi, kho chứa và cơ sở sản xuất khi mưa lũ.
Trong trồng trọt, giải pháp cần dựa trên điều kiện từng vùng: điều chỉnh thời vụ, lựa chọn giống phù hợp, tưới tiết kiệm, giữ ẩm đất và tổ chức thoát nước. Chăn nuôi, thủy sản cần gắn với quản lý môi trường, phòng dịch và phương án bảo vệ đàn nuôi khi thiên tai xảy ra.
Thông tin dự báo phải đến được người dân dưới hình thức dễ hiểu, kịp thời và có hướng dẫn cụ thể. Cảnh báo thiếu nước cần đi cùng phương án phân bổ nguồn nước, bố trí sản xuất; cảnh báo mưa lớn cần gắn với kiểm tra khu vực nguy hiểm và chuẩn bị ứng phó.
Bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái cũng là hướng kết hợp giữa thích ứng và giảm phát thải. Rừng ngập mặn, rừng đầu nguồn và các vùng đất ngập nước cần được quản lý đồng thời với lợi ích sinh kế, tránh để hoạt động sản xuất làm suy giảm nền tảng tự nhiên.
Tài chính khí hậu cần đến được dự án khả thi
Đổi mới thiết bị, cải thiện hạ tầng, phục hồi hệ sinh thái và chuyển đổi phương thức canh tác đều cần vốn. Tài chính khí hậu có vai trò hỗ trợ cả giảm phát thải và thích ứng.
Theo Điều 9 Thỏa thuận Paris, các nước phát triển có trách nhiệm cung cấp nguồn lực tài chính hỗ trợ các nước đang phát triển trong hai lĩnh vực này.
Ở cấp sản xuất, khả năng tiếp cận vốn phụ thuộc vào chất lượng phương án đầu tư. Doanh nghiệp, hợp tác xã cần xác định rõ mục tiêu, chi phí, nguồn trả nợ, lợi ích dự kiến và cách theo dõi kết quả môi trường.
Không phải khoản đầu tư mang tên “xanh” nào cũng tự động đủ điều kiện nhận tài trợ hoặc tín dụng ưu đãi. Các nguồn vốn có tiêu chí, quy trình và yêu cầu khác nhau; hỗ trợ người sản xuất chuẩn bị hồ sơ là khâu quan trọng.
Với hộ nhỏ, đầu tư thông qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã có thể tạo điều kiện dùng chung thiết bị, tổ chức dịch vụ và phân bổ chi phí. Phương án tài chính vẫn phải phù hợp năng lực vận hành, tránh tạo thêm gánh nặng cho người tham gia.
Chuyển giao công nghệ phải đi cùng năng lực sử dụng
Thỏa thuận Paris dành Điều 10 cho phát triển, chuyển giao công nghệ và Điều 11 cho nâng cao năng lực, nhấn mạnh sự hỗ trợ cần thiết để các nước đang phát triển thực hiện hành động khí hậu.
Trong nông nghiệp, công nghệ cần bắt đầu từ nhu cầu thực tế. Hệ thống tưới, cảm biến, phần mềm quản lý hoặc thiết bị xử lý phụ phẩm chỉ phát huy tác dụng khi phù hợp quy mô, có người vận hành và được bảo trì.
Vì vậy, chuyển giao không thể dừng ở bàn giao thiết bị. Người dân cần được hướng dẫn thao tác, đọc dữ liệu, xử lý sự cố và tính toán chi phí. Cán bộ kỹ thuật, hợp tác xã cũng cần năng lực theo dõi, hỗ trợ sau triển khai.
Minh bạch là yêu cầu xuyên suốt. Dữ liệu đáng tin cậy giúp xác định biện pháp có hiệu quả, nguồn vốn được sử dụng ra sao và ai được hưởng lợi. Với nông nghiệp, những kết quả cần hướng đến là sử dụng tài nguyên hợp lý hơn, sản xuất an toàn hơn và sinh kế có khả năng chống chịu tốt hơn.
Khi giảm phát thải, thích ứng, vốn và công nghệ được kết nối trong một kế hoạch cụ thể, hợp tác khí hậu mới có điều kiện chuyển thành thay đổi trên đồng ruộng, tại trang trại và trong từng cơ sở chế biến.
